САН­ГУШ­КИ — князівсь­кий рід гер­ба «Пого­ня», нале­жав до однієї з гілок Геди­мі­но­ви­чів.1

Санґуш­ко Федо­ро­вич, молод­ший син кня­зя з Рат­на, що ус­падкував, оче­вид­но, напо­ло­ви­ну з бра­том Рома­ном волость горо­да Кошер2, запо­чат­ку­вав на Волині рід Санґуш­ків. У резуль­таті поділів його спад­щи­ни напри­кін­ці XV ст. ця ари­сто­кра­тич­на спіль­но­та роз­па­ла­ся на кошерсь­ку й ковельсь­ку гіл­ки3, а 1502 р. з пер­шої них виді­ли­ла­ся несу­хоїзь­ка гіл­ка4.

Санґуш­ко фігу­рує в при­жит­тєвих згад­ках здебіль­шо­го тіль­ки під влас­ним ім’ям, достат­ньо рід­кіс­ним для точ­ної іден­ти­фіка­ції осо­би, його діти — під іме­на­ми в поєд­нан­ні з патроні­мом, а вну­ки кори­сту­ва­ли­ся вже прі­звищем у фор­мі родо­во­го від­мін­ка патроні­ма від імені зас­нов­ни­ка роду (з часом фор­мант -вина загу­би­вся). З 1510-х років кошерсь­ка й ковельсь­ка гіл­ки допов­ню­ва­ли пріз­ви­ще від­но­сни­ми при­к­мет­ни­ка­ми, похід­ни­ми від
назв рези­ден­цій5. На почат­ку XVII ст. в пріз­ви­щі кошерсь­кої гіл­ки появи­вся ком­по­нент Оль­ґер­до­вич6.

Ковельсь­ка гіл­ка в 1620-х роках поча­ла дода­вати нато­мість скла­до­ву Любар­то­вич7, а в наступ­но­му деся­ти­літ­ті замі­нила при­к­мет­ник, похід­ний від назви втра­че­но­го нею первіс­но­го гніз­да, сло­вос­по­лу­чен­ням із Кове­ля8.

Чоло­ві­ча лінія несу­хоїзь­кої гіл­ки при­пи­ни­лася зі смер­тю Федо­ра / Ро­мана Рома­но­ви­ча († 1591)9, а оста­точ­но згас­ла на його сест­рі Олек­сан­дрі із Санґуш­ків Жаславсь­кій († 160210), кошерсь­ку обір­ва­ла смерть Ада­ма-Олек­сандра Гри­го­ро­ви­ча († 15. 10. 1653)11, а ковельсь­ка дожи­ла до наших днів, але в сере­дині XVI ст. обмі­ня­ла свої володін­ня коро­леві Боні на має­тки під Оршею12 і вибу­ла на три­ва­лий час за межі Волині.

На вито­ки сво­го роду Санґуш­ки звер­ну­ли ува­гу десь у 1530-х роках. Зо­крема, цим часом датуєть­ся замі­на ними на печат­ках дав­ні­ших зоб­ра­жень анге­ла13 та пішо­го рица­ря14 Пого­нею литовсь­ких дина­стів15. У напи­су на мо­гилі Дмит­ра Санґуш­ка 1554) в чесь­ко­му місті Яро­ми­рі, зроб­ле­ний не піз­ні­ше 1583 р.16, вклю­чи­ли вже фра­зу «з роду вели­ко­го Оль­ґер­да»17, а на почат­ку XVII ст. в пріз­ви­щі кошерсь­кої гіл­ки з’явилася зга­да­на вище скла­до­ва Оль­ґер­до­вич. Спо­чат­ку вер­сію поход­жен­ня спіль­но­ти від Ольґе­рда живи­ли, оче­вид­но, пере­каз, родо­вий архів і руко­пис­ні нара­ти­ви, зокре­ма хроніка Бихов­ця та Євреї­новсь­кий літо­пис, а 1582 р. авто­ри­тет її зміц­ни­ла дру­ко­ва­на хроніка Матея Стрий­ковсь­ко­го. Та від­сут­ність Федо­ра Оль­гер­до­ви­ча в польсь­ких хроні­ках і пра­ці Бар­то­ша Папро­ць­ко­го, ви­хід 1611 р. дру­ком книж­ки Олек­сандра Ґва­нь­їні, в якій Санґуш­ки опини­лися серед нащад­ків Любар­та Ґеди­мі­но­ви­ча18, а також вивід їх (та спорід­нених із ними князів Кобринсь­ких) у скла­де­но­му в Москві Вос­кре­сенсь­ко­му літо­писі, спис­ки яко­го мог­ли дій­ти й до інте­лек­ту­алів Речі Посполи­тої, від Ґеди­мі­но­во­го вну­ка Федо­ра Любар­то­ви­ча19 спо­ну­ка­ли, оче­вид­но, до роз­ду­мів. У резуль­таті репре­зен­тант ковельсь­кої гіл­ки Саму­ель-Шимон Санґуш­ко († 1638), мсти­славсь­кий, потім вітебсь­кий каш­те­лян, а наприкі­нці жит­тя вітебсь­кий воє­во­да, пись­мен­ник і біб­ліо­філ, який жив у зам­ку під назвою Білий Ковель у маєт­ку Смо­ля­ни під Оршею, в умо­вах бра­ку під рука­ми дав­ніх папе­рів, що перей­шли сво­го часу разом із маєт­ка­ми до коро­ле­ви Бони, вивів рід від Любар­та Ґеди­мі­но­ви­ча20 і вклю­чив у своє прі­звище скла­до­ву Любар­то­вич. Роз­роб­ле­ний кня­зем родо­від відо­бра­же­ний у назвах жалоб­них пане­гіри­ків, опуб­лі­ко­ва­них піс­ля його смер­ті21.

Про­фе­сор Віденсь­кої ака­де­мії Вой­тех Коя­ло­вич, зв’язаний із сином воє­
води смо­ленсь­ким єпис­ко­пом Гієронімом11 і знай­о­мий, мабуть, із генеало­гічними матеріа­ла­ми, успад­ко­ва­ни­ми остан­нім піс­ля бать­ка, вивів Санґуш­ків від Любар­та Ґеди­мі­но­ви­ча, при­пи­сав­ши йому сина Дмит­ра на прізвись­ко Санґуш­ко, що начеб­то був луць­ким і воло­ди­мирсь­ким кня­зем22, а рек­тор васи­ліансь­кої шко­ли в Хол­мі вче­ний чер­не­ць Яків Суша, наб­ли­же­ний до волинсь­ко­го воє­во­ди Ада­ма-Олек­сандра Сан­гуш­ка, репре­зен­тан­та кошерсь­кої гіл­ки, у при­свя­ченій покро­ви­те­лю книж­ці про холмсь­ку іко­ну Богоро­диці одно­знач­но вис­ло­ви­вся за те, що князі Рат­ненсь­кі, Кобринсь­кі й Санґуш­ки, впи­сані в пом’яник при цьо­му образі, похо­ди­ли від Оль­ґер­да23.

Спро­ба Кас­пе­ра Несе­ць­ко­го розібра­ти­ся в зали­ше­них попе­ред­ни­ка­ми ребу­сах при­ве­ла до того, що Любарт Ґеди­мі­но­вич отри­мав у ньо­го дру­ге ім’я Федір, носієм яко­го насправ­ді був його син, при­вілей Ягай­ла на Сіверсь­ку зем­лю, що теж сто­су­вав­ся сина, та сина Дмит­ра, що начеб­то успад­ку­вав пі­
сля ньо­го луць­кий пре­стол, та зв’язати з ним Санґуш­ків не вда­ло­ся24. Казі­меж Стад­ни­ць­кий, зай­няв­шись у сере­дині XIX ст. литовсь­кою ди­настією, від­ки­нув родо­від Санґуш­ків від Любар­та Ґеди­мі­но­ви­ча як наду­маний25, а питан­ня про поход­жен­ня їх від Оль­ґер­да зали­шив від­кри­тим26. Юзеф Вольф довів, що бать­ком Санґуш­ка був Федір Оль­ґер­до­вич27. Арка­дій Лонґі­нов при­ми­рив ста­ро­вин­ні вер­сії поход­жен­ня роду шля­хом ототож­нення літо­пис­но­го Федо­ра Оль­ґер­до­ви­ча з Любар­том Оль­ґер­до­ви­чем поль­ських хроністів28. Зиґ­мунт Рад­зи­мінсь­кий спо­чат­ку схи­ляв­ся до дум­ки про Сан­гуш­ків як нащад­ків Любар­та Ґеди­мі­но­ви­ча29, а піз­ні­ше вва­жав, що ікнім пред­ком був Любарт Оль­ґер­до­вич, який мав також ім’я Федір30. Серед су­часних дослід­ни­ків домі­нує рекон­струк­ція Воль­фа31, і тіль­ки, здаєть­ся, Леон­тій Вой­то­вич схи­ляєть­ся до поход­жен­ня роду від Любар­та Ґеди­мі­но­ви­ча32.

Із при­во­ду поход­жен­ня роду серед уче­них ще й досі точать­ся супереч­ки. За родин­ною леген­дою, рід С. бере поча­ток від Любар­та Геди­мі­но­ви­ча. Ця вер­сія три­ва­лий час була тра­ди­цій­ною для багатьох істо­ри­ків (С.Окольський, А.Коялович та ін.). На дум­ку інших, родо­зас­нов­ник С. — кн. Дмит­ро-Сан­гуш­ко Федь­ко­вич (Федо­ро­вич; р. н. невід. — п. 1455) — був сином рат­ненсь­ко­го кн. Федо­ра Оль­гер­до­ви­ча (Ю.Вольф, З.Радзимінський Люба та ін.). У 17 ст. пред­став­ни­ки стар­шої гіл­ки роду поча­ли дода­ва­ти до сво­го родо­во­го імені ще й пріз­вись­ко Оль­гер­до­ви­чі (напр. кн. Адам-Олек­сандр Гри­го­ро­вич Оль­гер­до­вич С.-Каширський), пред­став­ни­ки ж молод­шої гіл­ки, спи­ра­ю­чись на авто­ри­тет кн. Семе­на-Самуї­ла (Шимо­на-Саму­е­ля) Андрій­о­ви­ча, зва­ли­ся Любар­то­ви­ча­ми С.-Ковельськими. Родо­ве пріз­ви­ще «Сан­гуш­ко» похо­дить від імені пер­шо­го пред­став­ни­ка роду та, імо­вір­но, є фор­мою імені Семен, Сень­ко.

Пред­став­ни­ки роду обій­ма­ли різ­ні держ. поса­ди у Вели­ко­му князів­стві Литовсь­ко­му та Речі Поспо­ли­тій і мали знач­ні володін­ня на Волині, Поділ­лі та Брац­лав­щині, успад­ку­вав­ши части­ну маєт­но­стей князів Заславсь­ких і Острозь­ких. Спо­чат­ку пра­во­слав­ні, у 17 ст. С. перей­шли до унії та като­ли­циз­му.

Від двох синів кня­зя луць­ко­го, а зго­дом рат­ненсь­ко­го і каширсь­ко­го Дмит­ра-Сан­гуш­ки Федь­ко­ви­ча — кня­зя каширсь­ко­го Олек­сандра (р. н. невід. — п. бл. 1491), воло­ди­мирсь­ко­го ста­ро­сти (бл. 1480), кре­ме­не­ць­ко­го наміс­ни­ка (1484—90), та кня­зя ковельсь­ко­го Михай­ла (р. н. невід. — п. бл. 1511) — беруть поча­ток дві гіл­ки роду — каширсь­ка та ковельсь­ка.

РОМАН САН­ГУШ­КО­ВИЧ (* 1537, † 1571)

Того ж року князь Роман Санъ­ку­шъ­ко­вич, рус­кое зем­ли гет­ман пол­ний литов­ский валеч­ный и сщаст­ли­вый умер, маю­чи віку літ 34. (((Літо­пис Яна Бін­вільсь­ко­го. – Біб­ліо­те­ка Ака­де­мії наук РАН в Петер­бурзі. — Від­діл руко­писів. — № 4, 7, 25.арк. 403-403 зв.)

KSIĄŻĘ SANGUSZKO JANUSZ (JAN) MODEST (1749–1806),

starosta krzemieniecki, strażnik kor. Ur. 15 VI w Zasławiu, był najmłodszym synem Pawła Karola (zob.) i Barbary z Duninów (zob. Sanguszkowa Barbara), bratem Józefa Paulina (zob.), Hieronima (zob.) i przyrodnim bratem Janusza Aleksandra (zob.).

Wykształcenie zdobywał S. wraz z braćmi w domu i w pijarskim Collegium Nobilium pod kierunkiem C. Pyrrhysa de Varille; był adresatem jego pism, m. in. „Listów” politycznych z okresu bezkrólewia. Wybór Stanisława Poniatowskiego na króla polskiego podpisał z woj. witebskim (1764). Jakiś czas potem wysłany został za granicę na dalszą naukę. Jesienią 1766 przez Wiedeń, pod opieką Wiklińskiego (być może Jacka, dawnego nauczyciela kadetów z Luneville), udał się do Metzu, gdzie do początku 1769 r. kształcił się pod opieką sprowadzonego z Nancy wykładowcy ks. Gautiera. Oprócz lekcji literatury i historii Francji, retoryki, matematyki i geometrii, języków niemieckiego i włoskiego, uczył się sztuki wojskowej, tańca, gry na gitarze i na skrzypcach. Poza tym miał uczyć się rysunku architektonicznego, natomiast zainteresowanie S-i grą na instrumencie i poezją nie znalazło aprobaty matki.

W czasach konfederacji barskiej S. wysłany został do Rzymu, wioząc także jakieś pisma konfederackie, lecz skoro Stolica Apostolska odmówiła przyjęcia go w charakterze wysłannika konfederacji, kontynuował podróż już jako osoba prywatna. Jeszcze przed przybyciem do Rzymu zwiedzał Wenecję; w kwietniu 1771 prosił matkę o pozwolenie na przedłużenie pobytu w Rzymie o 2 miesiące. Kontaktował się z przedstawicielem Francji kard. F. de Bernisem, był goszczony w wielu znakomitych domach rzymskich, natomiast działalność na rzecz konfederacji ograniczył prawdopodobnie do ofiarowania papieżowi na audiencji książki o konfederacji, świeżo wydanej w Paryżu. Z Włoch wyjechał do Francji; na początku 1772 r. był w Paryżu, jakiś czas spędził w Besançon, latem t. r. przebywał z matką w Altwasser i wraz z nią udał się do Gdańska (był tam w październiku).

Po powrocie z zagranicy, prawdopodobnie w r. 1773 S. ożenił się z Karoliną Gozdzką (zob. Nassau-Siegen Karolina); «widząc, że panna była bogata, dla jej imienia bez miłości się z nią ożenił» (A. Cieszkowski). T. r. teściowa Barbara z Małachowskich odstąpiła młodej parze m. in. star. mukarowskie (Mukarów) i nesterowskie (Nesterów) na Podolu, na które wraz z kilkoma wsiami S. otrzymał przywilej królewski w r. 1773 i zatwierdzenie dzierżawy na lat 50 przez sejm 1773–5. Po rozwodzie w r. 1778 dobra te pozostały w posiadaniu Karoliny. Dn. 30 V 1775 S. otrzymał Order Św. Stanisława. W wyniku podziału rodzinnej schedy w r. 1774 S. wziął księstwo zasławskie, klucze: niemierzyniecki, kijański, jakubowicki, łącki, hrabstwo rakowskie i majętność bychowską. Osobnym kontraktem zawartym 22 VI 1774 przyznano mu 1/3 aktywów i towarów będących w obrocie w handlu z Gdańskiem. W l. późniejszych przykładał dużą wagę do tej działalności handlowej, która przyczyniła się poważnie do jego sukcesu majątkowego. Dbał szczególnie o rozwój swej rezydencji zasławskiej. Dn. 24 II 1780, za zgodą Stanisława Augusta, Józef Paulin Sanguszko zrzekł się star. krzemienieckiego na rzecz brata w zamian za 280 tys. złp. Uroczysty wjazd S-i na starostwo odbył się 1 i 2 VIII t. r.

Jako star. krzemieniecki był S. jednym z współpracowników Stanisława Augusta na Wołyniu. Wraz z bratem Hieronimem pomagał obierać na sejmikach posłów i deputatów wskazanych przez króla, przesyłał wykazy kandydatów na funkcje. W r. 1780 posłował z Wołynia na sejm; 3 X obrany został członkiem deputacji do kontroli Komisji Skarbu Kor. Na sejmie nie przejawiał większej aktywności. W r. 1782 też zamierzał kandydować do poselstwa, ale zrezygnował ze względu na chorobę żony, natomiast na prośbę króla starał się nie dopuścić do funkcji poselskiej Gabriela Olizara. Gościł w Zasławiu 22 V 1780 cesarza Józefa II, a 27 XI 1781 wracającego z Kamieńca Stanisława Augusta. Był w końcu czerwca 1783 w Kijowie, gdzie odebrał list królewski z prośbą, by zjawił się na wjeździe woj. czernihowskiego Ludwika Wilgi. Zgodnie z królewskim poleceniem asystował nowemu wojewodzie, zostawił też swoich ludzi, by pilnowali sejmiku deputackiego we Włodzimierzu. Podobnie w r. 1784 współpracował z królem, który powierzył mu układanie listy posłów wołyńskich. Pozycja S-i jako stronnika królewskiego na Wołyniu skomplikowała się w r. 1786, kiedy jego brat, woj. wołyński Hieronim, począł zbliżać się ku antykrólewskiemu obozowi hetmana Franciszka Ksawerego Branickiego. Sytuację spróbowała wykorzystać druga żona S-i, Aniela (Anna) z Ledóchowskich, by za cenę pozostania S-i w obozie królewskim wytargować dlań Order Orła Białego (informacja S. Łozy, jakoby S. otrzymał ten order od Augusta III w r. 1762, jako 13-letni chłopiec, jest błędna). Do starań o urząd dla S-i, bez którego otrzymanie orderu było mało prawdopodobne, włączyła się też matka Barbara Sanguszkowa, prosząc króla w listopadzie 1786 o podkomorstwo lit. dla syna. Mimo starań S-i, który stanął na czele partii królewskiej, sejmik poselski wołyński uległ rozdwojeniu; stronnicy królewscy z S-ą wycofali się do pobliskiego Czekna i tam przeprowadzili sejmik, nie zdołali jednak doprowadzić do kompromisu z partią hetmańską, która obrała swych zwolenników w Łucku. S. nawet wyzwany został na pojedynek przez gen. Kajetana Kurdwanowskiego, lecz wycofał się, zanim przedstawiciele Kurdwanowskiego dotarli do Czekna.

Upragniony urząd (strażnika wielkiego kor.) otrzymał S. 17 II 1787; równocześnie gościł w Zasławiu z wielką wystawnością jadącego do Kaniowa Stanisława Augusta. Podczas tej wizyty król wręczył S-ce Order Orła Białego. Jesienią 1787 szlachta wołyńska na zjeździe w Dubnie sprzeciwiła się zaleceniom królewskim, by dla potrzeb wojsk rosyjskich wyznaczyć komisje prowiantowe; Stanisław August m. in. S-ce powierzał staranie o zmianę nastawienia szlachty. Przed sejmem 1788 r. król zabiegał o poparcie S-i, chciał by on sam podjął się poselstwa lub poparł królewskich kandydatów. Nieco przesadne, przynajmniej w świetle korespondencji królewskiej, informacje Steckiego, iż «kiedy mąż spokojnie w Zasławiu lub starostwie swym krzemienieckim przesiadywał, żona tymczasem przewodniczyła sejmikom, stawała na czele stronników reformy podczas Sejmu Czteroletniego» w pewnym stopniu potwierdza opinia o S-ce w liście do Michała Mniszcha: «Dobrą on ma duszę, tylko nadto posłuszną księżnej żonie» (za K. Pułaskim). Jeszcze przed sejmikami 1790 r. zwracał się król do S-i, jednak wydaje się, że S. idąc w ślady brata Hieronima wiązał się w tym okresie z opozycyjnym stronnictwem hetmańskim. Prawdopodobnie wyjeżdżał w czasie sejmu za granicę; wiadomo, że był z rodziną w Saksonii, 3 VII 1792 stanął w Dreźnie. Obiecywał, że przystąpi do konfederacji targowickiej po powrocie do kraju. Uczynił to istotnie i przyjęty 17 IX 1792 do grona konsyliarzy złożył stosowną przysięgę. Przy pomocy konfederacji starał się doprowadzić do pomyślnego dla siebie końca trwający od 14 lat spór z mieszczanami krzemienieckimi i przy udziale wojsk konfederackich wyegzekwować wyrok (sierpień 1793). W r. 1793 S. odstąpił Zasław Katarzynie II, z przeznaczeniem na miasto gubernialne. Wg S. Bukara znaczną rolę w utworzeniu owej guberni izasławskiej odegrał gen. M. Kreczetnikow, mający «dawną, a nawet podobno bardzo ścisłą zażyłość z księżną Januszową Sanguszkową strażnikową…». S. został członkiem deputacji obywateli Wołynia (guberni izasławskiej) wysłanej z hołdem do Petersburga w r. 1793. Dn. 7 XII 1793 Katarzyna II mianowała S-ę generałem-porucznikiem armii rosyjskiej. Z tekstu dyplomu można wnioskować, że S. miał wcześniej tytuł generał-lejtnanta w wojsku polskim, jednak wiadomość ta, nie potwierdzona innym przekazem, może wskazywać, że ewentualnie rangę tę otrzymał z nominacji targowickiej. W Petersburgu uzyskał też obietnicę poparcia do marszałkostwa nadwornego kor.

Po upadku powstania kościuszkowskiego ranny i eskortowany do Petersburga Tadeusz Kościuszko przejeżdżał przez Zasław (listopad 1794). Towarzyszący mu Julian Ursyn Niemcewicz zanotował zażyłość księstwa, zwłaszcza księżnej, z administracją rosyjską. W r. 1794 podzielona została pomiędzy S-ę i jego brata Hieronima scheda po zmarłym Józefie Paulinie i jego synu Romanie. Był to rozdział pierwotnie formalny i przez dwa lata bracia wspólnie gospodarowali w dobrach. Równocześnie przeprowadzono oszacowanie dóbr, które podzielono na dwie schedy. Rozdzielono je w r. 1796. Po dokonanej w r. n. zamianie, S-ce przypadły ostatecznie w udziale tzw. dobra litewskie: tj. hrabstwo tołoczyńskie i dobra Smolany oraz w Lubelskiem klucze: lubartowski i budziński. Zabiegając o prawa swych synów do schedy po Romanie Sanguszce starał się S. w sądzie w Lublinie o «przydanie» im lat (w r. 1800).

Pod koniec życia S. podróżował za granicę, szukając pomocy i skutecznej kuracji wzroku. W r. 1800 był w Berlinie, w r. 1801 w Getyndze. Na zimę 1801/2 r. zjechał do Warszawy, bowiem lekarz z Getyngi nie zgodził się jechać na Wołyń. Leczenie jednak nie dawało rezultatów, pogarszając nie najlepszy stan nerwowy S-i. Po powrocie, w r. 1802, próbował uporządkować sprawy Lubartowa, skomplikowane po śmierci bratanka Romana i rządach jego matki, oraz jej kolejnych mężów. Dn. 1 VII t. r. ożenił syna z córką hetmana F. K. Branickiego, Katarzyną (wnuczką Katarzyny II). Ociemniały, S. zmarł w Zasławiu 14 IX 1806 i tam został pochowany.

S. był dwukrotnie żonaty. Po rozwodzie w r. 1778 z Karoliną z Gozdzkich, ożenił się z Anielą (Anną) z Ledóchowskich (zm. 15 IV 1823), wdową (od r. 1765) po Piotrze Drzewieckim, podkomorzyną krzemieniecką (wg plotek związaną w pewnym okresie z Kazimierzem Poniatowskim, bratem króla), córką Józefa, star. karlikowskiego, i Konstancji Aleksandrowiczówny. Z drugiego małżeństwa pozostawił S. dwóch synów: Karola (1779–1840), dziedzica Zasławia, kawalera maltańskiego, żonatego z krewną, Dorotą z Sanguszków, Konstantego (1781–1808), kawalera maltańskiego, ożenionego z córką hetmana Franciszka Ksawerego Branickiego (zob.) Katarzyną (2. v. Stanisławową Potocką), oraz dwie córki: Barbarę (1782–1795), Klementynę (1783? – 28 XII 1841 w Paryżu), 1. v. (od r. 1815) żonę Władysława Ostrowskiego (zob.), 2. v. Napoleonową (Leonową) Małachowską, protektorkę Adama Mickiewicza.

Portret przez nieznanego malarza, prawdopodobnie z pocz. XIX w., przedstawiający S-ę w mundurze generała rosyjskiego, z oboma polskimi orderami, portret Anieli Sanguszkowej – oba w Muz. Okręgowym w Tarnowie; Portret Anieli, pędzla L. Marteau, reprod. w: A. Rolle, Wybór pism, Kr. 1966 II; – Estreicher; Estreicher w. XIX; PSB (Kurdwanowski Kajetan, Olizar Kajetan, Nassau-Siegen Karol); Słown. Geogr. (Lubartów, Zasław); Boniecki (Drzewieccy, Ledóchowscy); Kossakowski, Monografie; Mater. do biogr., geneal. i herald. pol., VII/VIII; Niesiecki; Żychliński, V; Łoza, Hist. Orderu Orła Białego (błędna informacja o dacie otrzymania Orderu Orła Białego); tenże, Kawalerowie; Elektorów poczet; Gorczak B., Katalog rękopisów Archiwum XX Sanguszków w Sławucie, Sławuta 1902; – Aftanazy R., Materiały do dziejów rezydencji, W. 1988 Va; Kaleta R., Sensacje z dawnych lat, Wr. 1980; Michalski J., Sejmiki poselskie 1788, „Przegl. Hist.” T. 51: 1960; Mościcki H., Dzieje porozbiorowe Litwy i Rusi, Wil. 1913; Nanke C., Szlachta wołyńska wobec Konstytucji 3 Maja, Lw. 1907, Arch. Nauk. Dz. I t. III z. 4 (pomylony ze swoim bratem Hieronimem); Pułaski K., Szkice i poszukiwania historyczne, S. 2, Pet. 1898 s. 121–2, 137, 155; [Rolle A.], Wybór pism, Kr. 1966 II; Smoleński W., Konfederacja targowicka, Kr. 1903; tenże, Studia historyczne, W. 1925 s. 77; Stecki T. J., Wołyń pod względem statystycznym, historycznym i archeologicznym, Lw. 1864 I 328, 332; – Bukar S., Pamiętniki, Drezno 1780 s. 64, 103, 109; Diariusz sejmu… 1780…, [W. b.r.w.]; Drzewiecki J., Pamiętniki, Wil. 1858; [Galatowski A.], Mowa z okoliczności… wjazdu na starostwo Krzemienieckie JOX Janusza Sanguszki… 2 VIII 1780, Krzemieniec [b.r.w.]; Naruszewicz A., Dziennik podróży Króla […] Stanisława Augusta na Ukrainę r. 1787, W. 1788; Ostatnie lata panowania Stanisława Augusta, Wyd. W. Kalinka, P. 1868 II 25, 52; Summariusz czynności Konfederacji Generalnej Targowickiej Kor. od dnia 14 V 1792…, nr 289; Ciąg dalszy summariuszu… od 12 IV 1793 w Grodnie…, nr. 489; Trembecki S., Pisma wszystkie, Wyd. J. Kott, W. 1953; Vol. Leg., VII 275, VIII 240; Zaleski B., Korespondencja krajowa Stanisława Augusta z lat 1784–1792, P. 1892 s. 48–50, 57–9, 73, 93, 152 (pomylony z bratem Hieronimem); – AP w Kr. Oddz. na Wawelu: Arch. Sanguszków rkp. wg Katalogu Gorczaka 571.8, 591.4–8, 675, 678, 720, 725, 735, 740, 741, 743, 744, 751, 758, 801, 807, 812, 817, 839, 855, 869.3, 876, 876.c.d, 893, 936, 964a, 975, 977, 1021.13.d,1023.25.a.37.f.38.c.45.a.67.a.76.a, 1039, 1084, 1085, 1123, Arch. Sanguszków teki arabskie rkp. 50–59, 180–183, 243, 244, 276, 500–504, 527, 575. Arch. Sanguszków, dok. pergaminowe 319, Arch. Rodzinne Sanguszków rkp. 1, 142, korespondencja 39; Arch. OO. Kapucynów w Kr.: sygn. A KLR 4–II–1.

Maria Czeppe

Print Friendly, PDF & Email
  1. Літе­ра­ту­ра: Дол­го­ру­ков П.В. Рос­сий­ская родо­слов­ная кни­га, ч. 1. СПб., 1854; Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy od końca XIV wieku. Warszawa, 1895; Dworzaczek W. Genealogia: Tablice. Warszawa, 1959; Вой­то­вич Л. Гене­а­ло­гія дина­стій Рюри­ко­ви­чів і Геди­мі­но­ви­чів. К., 1992; Яко­вен­ко Н. Українсь­ка шлях­та з кін­ця XIV до сере­ди­ни XVII ст. (Волинь і Цен­траль­на Украї­на). К., 1993; Дво­рян­ские роды Рос­сий­ской импе­рии: Кня­зья, т. 2. СПб., 1995; Вой­то­вич Л. Кня­жа доба на Русі: Порт­ре­ти еліти. К., 2003 []
  2. Radzimiński Z. L. Monografia xx Sanguszków… — Т. 1. — S. 14. []
  3. AS. — T. 3. — S. 14 (17. 06. 1490, Хва­ли­ми­чі). []
  4. Ibid. — Т. 1. — S. 147-149 (11. 08. 1502, Кошер). []
  5. Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy… — S. 422—454. []
  6. 26. 06. 1602 у воло­ди­мирсь­ку ґродсь­ку кни­гу внес­ли теста­мент «кня­зя Гри­горія
    Оль­ґер­до­ви­ча Сан­гуш­ка Льво­ви­ча Кошерсь­ко­го, каш­те­ля­на брац­павсь­ко­го», скла­де­ний 20.09. 1621 (WolffJ. Ród Gedimina… — S. 126, przyp. 2). Див. також: Jabłonne… — S. 347-348 (1620, Адам-Олек­сандр Гри­го­ро­вич); ŹD. — Т. 5. — S. 151 (1625, той самий); VL. -Т . 3. — S. 367 (1632, той самий); Susza J. Phoenix Rediviws… (1646, той самий). []
  7. Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy… — S. 453 (1620, 1632, 1635; Шимон-Саму­ель
    Андрій­о­вич). []
  8. Під­пис Ада­ма-Олек­сандра Санґуш­ка під арти­ку­ла­ми pactorum conwentorum сей­му 1648 р. містить скла­до­ву на Ковелі (VL. — Т. 4. — S. 96; «Adam Alexander na Kowlu Sanguszko, Woiewoda Wołyński»), але вона зумо­в­ле­на, оче­вид­но, помил­кою упо­ряд­ни­ків, оскіль­ки під­пи­сант нале­жав до кошерсь­кої гіл­ки й не мав до Кове­ля жод­но­го від­но­шен­ня. []
  9. 7. 12. 1591 похо­ва­ний у Мите­ць­ко­му мона­сти­рі (АВАК. — Т. 19. — С. 330). []
  10. Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy… — S. 435. []
  11. Jerlicz J. Latopisiec albo Kroniczka… — T. 1. — S. 150. []
  12. AS.-T. 4. — S. 339-344 (4. 03. 1543, Кра­ків). []
  13. Одно­ро­жен­ко О. Князівсь­ка гераль­ди­ка… — Мал. 202 (1433). []
  14. Там само. — Мал. 203 (1487), 204 (1517), 214 (1532). []
  15. Там само. — Мал. 205-207, 217-218, 234-235 (1533, 1535, 1540, 1549, 1551, 1555, 1562) і далі. []
  16. Radzimiński Z. L. Monografia xx. Sanguszków… — Т. 2, cz. 1. — S. 122. []
  17. Ibid. — S. 124, 126 («ех magnifica Olgerdorum familia»). []
  18. Гва­нь­їні O. Хроніка… — С. 174 (1611). []
  19. «А сед­мый сынъ Геди­ма­новъ Люборть, а взялъ его Волынь­ской князь къ дочісь на свое місто на кня­женіе; а Любор­товъ сынъ 0еодоръ, и отъ того пошли Сол­кушь­ков­скіе кня­зи да Кобринь­скіе кня­зи» (ПСРЛ. — Т. 7. — С. 256). Про час появи пам’ятки див.: Леви­на С. А. Лето­пись Вос­кре­сен­ская… — С. 38-42. []
  20. Nagielski М. Sanguszko Samuel Szymon… — S. 512. []
  21. Dygoń T. Przemiana koni poszosnych…; Hączel Mokrski A. Pogonią żałobna… []
  22. Kojałowicz-Wijuk W. Herbarz rycerstwa W. X. Litewskiego… — S. З, 11-12 (1650). []
  23. Susza J. Phoenix Rediviws… — S. 27 (1646). []
  24. Niesiecki К. Herbarz polski… — Т. 8. — S. 234-235. []
  25. Stadnicki К. Synowie Giedymina… — Т. 2. — S. 266. []
  26. Ibid. — S. 269. []
  27. Wolff J. O kniaziach Kobryńskich… — S. 4-7; ejusdem. Ród Gedimina… — S. 119-120; ejusdem. Kniaziowie litewsko-ruscy… — S. 162,422. []
  28. Лон­ги­нов А. В. Князь Федор-Любарт Оль­гер­до­вич и его потом­ки… — С. 2-7. []
  29. Radzimiński Z L. Dodatkowe uwagi… — S. 35-36; ejusdem. Zdanie sprawy… — S. 6-7. []
  30. Halecki O. Ostatnie lata Świdrygiełły… — S. 28, 115. []
  31. TęgowskiJ. Pierwsze pokolenia Giedyminowiczów… — S. 58-64; Яко­вен­ко H. Укра­їнська шлях­та. . . — 2 вид. — С. 325. []
  32. Вой­то­вич Л. Кня­жа доба… — С. 679 []