Загальні відомості про рід

ОЛЕЛЬ­КО­ВИ­ЧІ – впли­во­вий князівсь­кий рід Вели­ко­го князів­ства Литовсь­ко­го гер­ба «Пого­ня», пред­став­ни­ки однієї зі стар­ших галу­зей Оль­гер­до­ви­чів, котрі як потом­ки Воло­ди­ми­ра Оль­гер­до­ви­ча й уділь­ні воло­дарі пра­ви­ли 1440–70 в Києві, а потім – лише в Слу­ць­ку та Копи­лі (нині оби­д­ва міста Мінсь­кої обл., Біло­русь). Віді­гра­ва­ли знач­ну роль в того­час­но­му сусп. і дер­жав­но-політ. жит­ті Украї­ни, Біло­русі, Лит­ви та Поль­щі. Не раз бра­ли участь у внут­ріш­ньо­політ. бороть­бі у ВКЛ, пре­тен­ду­ва­ли на вели­кок­нязівсь­кий трон. У 1450–70-х пере­бу­ва­ли в опо­зи­ції до уря­ду коро­ля польс. і вел. кн. литов. Кази­ми­ра IV Ягел­лон­чи­ка, дотри­му­ю­чись одно­час­но про­моск. політ. орієн­та­ції. Київсь­кі О. за при­кла­дом сво­го бать­ка й діда Воло­ди­ми­ра Оль­гер­до­ви­ча вжи­ва­ли знак-герб зі схе­ма­тич­ним зоб­ра­жен­ням церк­ви, під­т­ри­му­ва­ли зага­лом пра­во­сл. церк­ву, обсто­ю­ю­чи її орг. єдність, хоча часом вияв­ля­ли при­хиль­ність до унії цер­ков­ної. Дба­ли про обо­ро­ну Серед­ньої Наддні­прян­щи­ни від спу­стош­ли­вих напа­дів ордин­ців та кри­мча­ків. Про­те­гу­ва­ли пожвав­лен­ню культ. жит­тя в регіоні. С.-О. – круп­ные вклад­чи­ки мо­на­стырей (в т. ч. Кие­во-Пе­­чер­ско­­го, а так­же Свя­то-Тро­и­ц­ко­­го в Слуц­ке), воз­ве­ли ряд церк­вей в сво­их вла­де­ни­ях

ЛІТЕ­РА­ТУ­РА:

Anita Klecha, Przodkowie księżnej Zofii Słuckiej. // Rocznik Bialskopodlaski
tom XXIII. Biała Podlaska, 2015.
Stadnicki K. Bracia Wladyslawa Jagielly. Lwów, 1867.
Його ж. Dodatki i poprawki do dziala «Bracia Wladyslawa Jagielly» i «Olgierd i Kiejstut». Lwów, 1873.
Анто­но­вич В.Б. Киев, его судь­ба и зна­че­ние с ХIV по ХVI сто­ле­тие (1362–1569). В кн.: Анто­но­вич В.Б. Моно­гра­фии по исто­рии Юго-Запад­ной Рос­сии. К., 1885
Wolff J. Kniazowie Litewsko-ruscy od końca czternastego wieku. Warszawa, 1895
Гру­шевсь­кий М. До питан­ня про прав­но-дер­жавне ста­но­ви­ще київсь­ких князів XIV–XV ст. «ЗНТШ», 1899, т. 31–32
Його ж. Історія Украї­ни-Руси, т. 4–5. К.–Львів, 1907 (пере­вид. – К., 1993–94)
Кле­патский П.Г. Очер­ки по исто­рии Киев­ской зем­ли, т. 1. Одес­са, 1912
Вой­то­вич Л.В. Гене­а­ло­гія дина­стії Рюри­ко­ви­чів і Геди­мі­но­ви­чів. К., 1992
Козу­бовсь­кий Г. Знак-герб київсь­ких князів ХIV–ХV ст. В кн.: Тре­тя нау­ко­ва гераль­дич­на кон­фе­рен­ція: Львів, 4–5 листо­па­да 1993 р. Львів, 1993
Шабуль­до Ф. Київсь­ке князів­ство Оль­гер­до­ви­чів в кон­тексті українсь­кої дер­жав­но­сті. «Ста­ро­жит­но­сті», 1994, чис­ло 1–2 (60–61).
Вой­то­вич Л. Уділь­ні князів­ства Рюри­ко­ви­чів і Геди­мі­но­ви­чів. Львів, 1996
Іва­кін Г.Ю. Істо­рич­ний роз­ви­ток Киє­ва ХIII – сере­ди­ни ХVI ст. К., 1996
Тере­щен­ко Ю.І. Украї­на і євро­пейсь­кий світ: Нарис історії від утво­рен­ня Ста­ро­київсь­кої дер­жа­ви до кін­ця ХVI ст. К., 1996
Енцик­ло­пе­дія історії Бєла­русі, т. 4. Мінск, 1997
Tęgowski J. Pierwsze pokolenie Giedyminowiczów. Poznań–Wrocław, 1999.)).

Карти

Олельковичи и Слуцкие, князья
Слу­ць­ке князів­ство.

Поколінний розпис роду

IV генерація от Гедиміна.

1. КН. ОЛЕЛЬ­КО ВОЛО­ДИ­МИ­РО­ВИЧ СЛУ­ЦЬ­КИЙ І КОПИЛЬСЬ­КИЙ (бл. 1386, † 1.IX.1453/31.VIII.1454),

зас­нов­ник роду, син київ. кн. Воло­ди­ми­ра, онук вел. кн. литов. Оль­гер­да, пра­внук вел. кн. литов. Геди­мі­на. Уділь­ний князь у Копи­лі й Слу­ць­ку з 1399, а з 1440 – князь київсь­кий. Алель­ка вало­даў на Бела­русі
не толь­кі Слуц­кам, але і Лагой­скам – цэн­трам ста­ра­жыт­на­га княст­ва1.

стар­ший сина Воло­ди­ми­ра Оль­гер­до­ви­ча Київсь­ко­го, кот­рий у 1394 р. втра­тив свій уділ, отри­мав­ши замість ньо­го Копил. Піс­ля цьо­го до сере­дини 30-х рр. XV ст. Київ пере­бу­вав у руках князів Голь­шансь­ких. З доч­кою Андрія Іва­но­ви­ча Голь­шансь­ко­го взяв шлюб молод­ший брат Олель­ка — Іван Воло­ди­ми­ро­вич. Мож­ли­во, це вто­ру­ва­ло йому шлях до київсь­ко­го кня­жін­ня — при­найм­ні, в літо­пис­них пові­дом­лен­нях про Виль­ко­мирсь­ку бит­ву (1435 р.) зазна­чаєть­ся, що серед інших прихиль­ників Свид­ри­гай­ла до рук вели­ко­го кня­зя литовсь­ко­го Сигіз­мун­да потра­пив князь Іван Воло­ди­ми­ро­вич Київсь­кий. Вод­но­час було ув’язне­но й Олель­ка з роди­ною: дру­жи­ною Ана­стасією (доч­ка вели­ко­го кня­зя мос­ковсь­ко­го Васи­лія І Дмит­ро­ви­ча, зва­на «мос­ков­кою», з якою він узяв шлюб у 1417 р.) і сина­ми Семе­ном та Михай­лом. Олель­ка три­ма­ли в Кер­но­ві, а його рід­них — в Утяні.

Олельковичи и Слуцкие, князья
Печат­ка кн. Олель­ко Воло­ди­ми­ро­ви­ча від 27.9.1422

Печат­ка від 27.9.1422:
В полі печат­ки знак у вигляді пере­хре­ще­ної стрі­ли вістрям вго­ру над пів­мі­ся­цем, що лежить рога­ми дого­ри.
Напис по колу: + ПЄЧАТЬ КНѦЗѦ ОЛЄК­САН­РА ВОЛОДI­МIРО­ВIЧ
круг­ла, роз­мір 27 мм.
Дже­ре­ла:
GStAPKB, XX. HA, PU, Schiebl. 109, n. 68. 27.9.1422.
Пуб­ліка­ції:
Nowak P., Pokora P. Dokumenty strony polsko-litewskiej. – S. 75, il. B 82. 27.9.1422.

Олельковичи и Слуцкие, князья
Печат­ка Олель­ка Воло­ди­ми­ро­ви­ча від 29.11.1430–1441

Печат­ка від 29.11.1430–1441:
В полі печат­ки готич­ний щит, на яко­му знак у вигляді пере­хре­ще­ної стрі­ли вістрям вго­ру над пів­мі­ся­цем, що лежить рога­ми дого­ри.
Напис по колу: ПЄЧАТ КН … ЛЄКСѦНД ВОЛ •
круг­ла, роз­мір 32 мм.
Дже­ре­ла:
AGAD, AZ, Sygn. 32, st. 899, 917; Sygn. 33, st. 654, 693. 29.11.1430–1.9.1431.
BCz, Perg. 374; Perg. 384. 1.9.1431–20.1.1433.
MNK, Rkps 1713, karta 258. 20.1.1433.
Пуб­ліка­ції:
Українсь­кі гра­мо­ти XV ст. – С. 26, n. 1. 1441 р.
Daniłowicz J. Skarbiec dyplomatów. – Tom II. – S. 143.
Gumowski M. Pieczęcie książąt litewskich. – S. 691, tab. 1, il. 2, tab. 9, il. 66. 1431–1433 рр.
Kutrzeba S., Semkowicz W. Akta unji Polski z Litwą. – S. 90, n. 59, poz. 6. 20.1.1433.
Piekosiński F. Heraldyka polska wieków średnich. – S. 248, il. 411. 1433 р.
Piekosiński F. Jana Zamoyskiego notaty heraldyczno-sfragistyczne. – S. 25, n. 92; S. 89, n. 928, il. 29.11.1430–1.9.1431.
Puzyna J. O pochodzeniu kniazia Fedka Nieswizkiego. – S. 82. 29.11.1430–1.9.1431.

Ув’язнення три­ва­ло до 1440 р., коли було вби­то Сигіз­мун­да Кей­с­ту­то­ви­ча і вели­ко­кня­жий стіл посів юний Кази­мир Ягел­лон­чик. Йому й бив чолом Олель­ко «об отчиз­ну свою, о Киев», яку, на кло­по­тан­ня панів-ради, отри­мав «со вси­ми при­го­род­ки киев­ски­ми».

Прав­лін­ня Олель­ка Воло­ди­ми­ро­ви­ча три­ва­ло май­же 15 літ — до 1455 р. На жаль, брак від­по­від­них дже­рел стає на переш­коді з’ясуванню харак­те­ру його внут­ріш­ньої політи­ки й навіть міри її само­стій­но­сті, однак у внут­ріш­ніх спра­вах своєї зем­лі вони під­ля­га­ли вели­кому кня­зеві і його власть обме­жу­ва­ла дуже знач­но їх власть». На під­твер­джен­ня цієї дум­ки має­мо два акти Кази­ми­ра, які сто­су­ва­ли­ся бояри­на Іваш­ка Юрши­ча, що його бать­ко Юрша вислу­жив у Свид­ри­гай­ла маєт­но­сті на Київ­щині. З неві­до­мих при­чин ці зем­лі були кон­фіс­ко­вані в Іваш­ка Олель­ком. У1453 р., за скар­гою бояри­на, до спра­ви втру­ти­вся Кази­мир, спо­чат­ку усно нака­зав­ши київсь­ко­му кня­зю повер­нути зга­дані зем­лі їх закон­но­му спад­коєм­цеві, потім звер­нув­шись до ньо­го листов­но й, наре­шті, під­твер­див­ши це надан­ня при­вілеєм, згід­но з яким Іваш­ко отри­мав свою «отчи­ну у Киев­ском пове­те», «што по наше­му (Ка­зимира — авт.) при­ка­за­нию князь Алек­сандр Воло­ди­ме­ро­вич вер­нул». Також це під­твер­джує декрет Сигіз­мун­да III (1613 р.), де зга­ду­ють­ся два «листи» Кази­ми­ра: пер­ший, «писа­ний до кня­зя Алек­сандра Воло­ди­ме­ро­ви­ча, абы зем­ли у вое­вод­стве Киев­ском над рекою Ушею лежа­чие Гри­ню Паши­ни­чу и Мака­ру Вол­ко­ви­чу при­вер­нул», і дру­гий, з під­твер­джен­ням цьо­го надан­ня. Харак­тер­но, що дати вида­чі цих «листів» (19 трав­ня і 24 верес­ня 1453 р.) і доку­мен­тів зі спра­ви Іваш­ка Юрши­ча (19 трав­ня і 21 верес­ня 1453 р.) прак­тич­но збі­га­ють­ся. Від­так, є під­ста­ви гово­ри­ти про колек­тивне звер­нення до Кази­ми­ра кіль­кох київсь­ких бояр, покрив­д­же­них Олель­ком. Органі­за­ція такої «депу­та­ції» вка­зує на те, що йшло­ся, най­віро­гід­ні­ше, про оди­нич­ний випа­док, і втру­чан­ня вели­ко­го кня­зя литовсь­ко­го у київсь­кі спра­ви не мало регу­ляр­но­го харак­те­ру. До того ж, Олель­ко лише з дру­гого разу вико­нав Кази­ми­ро­ву волю; тож, оче­вид­но, на тере­нах сво­го князів­ства він почу­вав­ся як ціл­ком само­стій­ний пра­ви­тель.

Най­по­міт­ні­шою подією пер­ших років Олель­ко­во­го кня­зю­ван­ня став при­їзд до Киє­ва мит­ро­по­ли­та Іси­до­ра, кот­рий перед тим брав участь у робо­ті Фло­рен­тійсь­ко­го собо­ру, на яко­му було укла­де­но унію пра­во­слав­ної та като­ли­ць­кої Цер­ков (1439 р.). По дорозі з Італії до Моск­ви він завітав до Киє­ва, де князь Олель­ко, не зда­ю­чи собі спра­ви з того, на яких заса­дах «ста­лось одина­че­ство с лати­ною», у люто­му 1441 р. під­твердив «гос­по­ди­ну и отцу сво­е­му Сидо­ру» пра­ва, яки­ми кори­сту­ва­ли­ся на тери­торії мит­ро­по­ли­чої єпар­хії його попе­ред­ни­ки.

«Госу­дарь отчич киев­ский» разом зі свої­ми «князь­ми и с паны, и со всею пол­ною сво­ею радою», декла­ру­вав­ши прин­цип недо­тор­кан­но­сті мит­ро­по­ли­чих маєт­но­стей, пере­дав Іси­до­ру те, що «издав­на», ще за часів його «вели­ких пра­ро­ди­те­лей» — «вели­ких бла­го­вер­ных и бла­го­род­ных кня­зей и кня­гинь» — нале­жа­ло мит­ро­полії. Таке гучне поси­лан­ня Олель­ка на своїх пра­ро­ди­телів (з них лише його бать­ко, Во­лодимир Оль­гер­до­вич, сидів на київсь­ко­му столі) мож­на роз­ці­ню­ва­ти тіль­ки як стилістич­ну фігу­ру. Однак, гадає­мо, Олель­ко сві­до­мо куль­ти­ву­вав уяв­лен­ня про спад­ко­вість, «от­чинность», своїх володінь, як і під­но­сив влас­ний ста­тус за допо­мо­гою титу­ла­ту­ри; ціка­во, що остан­ня на зла­мі ХУ-ХУІ ст. вва­жа­ла­ся дещо «над­мір­ною» — при­найм­ні, в тогочас­ній мит­ро­по­ли­чій кан­це­лярії, заці­ка­вив­шись гра­мо­тою Іси­до­ру як зраз­ком князівсь­ко­го по-жалу­ван­ня («как дати гра­мо­ту кня­зю на свя­ти­тель­ские (дохо­ди — авт.)»), внес­ли її до збір­ки фор­му­лярів в «урі­за­но­му» вигляді — викрес­лив­ши сло­ва «от Бога даваный».Він також під­твер­див надан­ня при­ват­них осіб — те, що «вели­кие гос­по­дья бояре и бояры­ни, и все име­ни­тые наро­ды … дава­ли … у поми­нок себе и за спа­се­ние сво­ей души и сво­е­му роду все­му: села и воло­сти с даня­ми и со все­ми дохо­ды, так­же зем­ли, и воды, з бор­тя­мы и со все­ми пошли­на­ми, с люд­ми и с озе­ры» Кня­жим вое­во­дам і тіу­нам забо­ро­ня­ло­ся «всту­па­ти» в «цер­ков­ные зем­ли и воды, и в люди, и во все дохо­ды, и во все пошли­ны», що збира­лися на користь мит­ро­по­ли­та; до остан­ніх Олель­ко додав «мыто конь­ское» (гро­шо­вий збір з про­да­жу коней). За від­сут­но­сті Сидо­ра (коли він «отъ­едет далее в свою мит­ро­по­лию, оправ­ляя цер­ковь Божию») маєт­но­сті й дохо­ди мит­ро­по­ли­чої кафед­ри пере­хо­ди­ли під кон­троль його наміс­ни­ка.

Роби­ли­ся засте­ре­жен­ня щодо мит­ро­по­ли­чих людей: вони мали допо­магати при будів­ниц­тві місь­ких укріп­лень; нато­мість їм «по ста­рине» допо­ма­га­ли під­во­да­ми. Якщо ж між ними й під­да­ни­ми кня­зя вини­ка­ли кон­флік­ти, вони під­ля­га­ли ком­пе­тен­ції «смес­но­го» суда, що його про­це­ду­ра також опи­са­на в Олель­ко­вій гра­мо­ті.

Мит­ро­по­ли­ту при­зна­ча­лась і поло­ви­на «осмь­ни­че­го»; під цим мож­на розу­міти як поло­ви­ну всіх гро­шо­вих зборів князівсь­ко­го «осмь­ни­ка» (уряд­ни­ка, кот­рий відав збо­ром риб­но­го мита, роз­би­рав дріб­ні кра­діж­ки й бій­ки тощо), так і лише ті, що були пов’язані зі зло­чи­на­ми про­ти моралі. На остан­нє при­пу­щен­ня наштовхує нор­ма, зафік­со­ва­на в устав­ній гра­мо­ті вели­ко­го кня­зя Олек­сандра київсь­ким міща­нам (1499 р.): «Коли кото­ро­го хри­сти­а­ни­на куп­ца або меща­ни­на, або каза­ка заста­нет осмь­ник непо­чест­ные речи дела­ю­чи с белы­ми голо­ва­ми (жін­ка­ми — Гене­ограф), тогда на том намест­ни­ку мит­ро­по­ли­че­му хожи­ва­ла уроч­ная вина (різ­но­вид штра­фу — Гене­ограф)».

Факт вида­чі цієї гра­мо­ти мит­ро­по­ли­ту Іси­до­ру вираз­но засвід­чує тен­ден­цій­ність піз­ні­шої літо­пис­ної звіст­ки про те, що «Иси­дор, мит­ро­по­лит киев­ский, при­шел во одеж­де кар­ди­наль­ской в Киев, но отту­ду изгна­ша его». Навіть на зла­мі ХV-ХVІ ст. ім’я Іси­до­ра фігу­ру­ва­ло в пом’янику Києво-Печерсь­ко­го мона­сти­ря — і тіль­ки зго­дом цей запис було зни­ще­но.

На від­мі­ну від Олель­ка, його шурин, вели­кий князь мос­ковсь­кий Васи­лій II, рішу­че висту­пив митро­полита — Іону, кот­рий неза­ба­ром звер­нув­ся до київсь­ко­го кня­зя, праг­нучи пояс­ни­ти, чому це було зроб­ле­но без санк­ції Кон­стан­ти­но­по­ля. Іона покли­кав­ся на спри­чи­нене Фло­рен­тійсь­кою унією «цер­ков­ное нестрое­ние во Цари­гра­де» — «царь (візан­тійсь­кий про­ти укла­де­ної у Фло­рен­ції унії та її реч­ни­ка Іси­до­ра; у 1448 р. собор міс­це­вих єпис­ко­пів висвя­тив ново­го імпе­ра­тор — авт.) не таков, а ни пат­ри­арх не таков, ино­мудр­ству­ю­щий и к лати­нам при­бли­жа­ю­щий­ся «; пара­лель­но він зга­ду­вав, що й рані­ше, через «негла­дость (незго­ду — авт.) рус­ских гос­по­да­рей со цари­град­ски­ми царя­ми» бува­ло несанк­ціо­но­ване патріар­хом «постав­лєньє мит­ро­по­ли­там … на Кие­ве», маю­чи на ува­зі пре­це­ден­ти 1051 і 1147 рр.

Вар­тий ува­ги ком­плі­мен­тар­ний тон цьо­го послан­ня. Звер­та­ю­чись до Олель­ка, Іона писав: «От мно­гих про тебя, про вели­ко­го чело­ве­ка, слы­шу, яко же еси … заступ­ник все­му пра­во­слав­но­му хри­сти­ан­ству и тоя дер­жа­вы, Литов­ской зем­ли, всем хри­сти­а­нам тутош­ним и похва­ла, и помо­же­ние…; во вся­ко вре­мя ты еси начал­ник все­му доб­ру». Нині, за бра­ком дже­рел, важ­ко суди­ти, наскіль­ки ці сло­ва від­по­ві­да­ли дійснос­ті, однак мит­ро­по­ли­то­ве звер­нен­ня до Олель­ка не мину­ло без слі­ду: князь, оче­вид­но, доклав пев­них зусиль до того, щоб Іоні були підпоряд­ковані й литовсь­кі єпар­хії. Він же, разом зі Свид­ри­гай­лом і низ­кою литовсь­ко-русь­ких вель­мож, засвід­чив акт, яким Кази­мир пере­дав Іоні «сто­лец мит­ро­по­лич киев­ский и всея Руси» (31 січ­ня 1451 р.). Наяв­ні дже­ре­ла засвід­чу­ють хіба що побож­ність Олель­ко­вої роди­ни: «князь Олек­сан­дро Воло­ди­ме­ро­вич ис сво­ею кня­ги­нею мос­ков­кою и сво­и­ми детьми» пожа­лу­вав деся­ти­ну з маєт­но­стей у Тур­ці Лав­ра­шівсь­ко­му мона­сти­рю в Ново­груд­ку; в 1458/59 р. , вже піс­ля смер­ті Олель­ка, «кня­ги­ня Наста­сья Киев­ская» за зго­дою синів пере­да­ла дві свої воло­сті Трої­це-Сер­гієво­му мона­сти­рю, ігу­мен яко­го Васіан у той час пере­бу­вав у Києві з місією «укреп­ле­ния пра­во­слав­но­го хри­сти­ан­ства».

Отже, як бачи­мо, сучас­ни­ки висо­ко ста­ви­ли політич­ний авто­ри­тет і хри­сти­янсь­кі чес­но­ти Олель­ка. На схи­лі віку він постриг­ся в чен­ці під ім’ям Олексій і скін­чив своє жит­тя в Києво-Печерсь­ко­му мона­сти­рі, де й був похо­ва­ний. Важ­ко суди­ти, наскіль­ки від­по­ві­дає дійс­но­сті епіта­фія з його над­гробку, від­тво­ре­на в «Тера­тур­ги­мі» Афа­на­сія Каль­но­фойсь­ко­го (1638 р.), за якою Олель­ко зрік­ся князівсь­кої вла­ди, пере­ко­нав­шись у суєт­но­сті всьо­го сущо­го — «коли поба­чив, як б’ється народ з наро­дом, коро­лівство з королів­ством, схо­дять зі сце­ни цеза­рі, пада­ють тира­ни».

Оль­ґер­до­ву сину Воло­ди­ми­ру замість відібра­но­го в сере­дині 90-х років XIV ст. Киє­ва разом із горо­дом Копиль Віто­вт міг нада­ти й сусід­ній Слу­цьк. Знає­мо що його син Олель­ко Воло­ди­ми­ро­вич, київсь­кий князь 1440-1454 рр., що 1420 р. прий­мав уже тут мит­ро­по­ли­та Фотія2.

Адзін з най­больш ран­ніх аўт­эн­тыч­ных даку­мен­таў Алель­каві­чаў, што збе­ра­га­ец­ца ў Нацы­я­наль­ным гіста­рыч­ным архіве Бела­русі. Гэта дара­валь­ная гра­ма­та кня­зя Алель­кі Лаўры­шаўс­ка­му мана­сты­ру 1433/1434 года3. Згод­на з гэтым даку­мен­там, Алель­ка дара­ваў Лаўры­шаўс­ка­му мана­сты­ру дзе­ся­ці­ну са свай­го маёнт­ка Тур­эц (цяпер у Кар­э­ліц­кім раёне Гро­дзен­скай воб­лас­ці). Ска­ро­ча­ная копія гра­ма­ты тады ж была ўпі­са­на і ў мана­стыр­скае Еван­гел­ле4. Гра­ма­та была выдад­зе­на ў самім Тур­цы, але мае толь­кі гада­вую і індык­та­вую даты: 6942 год, індыкт 12. Індыкт і год адпа­вя­да­ю­ць 1.IX.1433 – 31.VIII.1434. У гэты час у Вялікім Княст­ве Літоўскім ішла вай­на паміж Сві­дры­гай­лам і Жыгі­мон­там Кей­с­ту­таві­чам. Пад­час выдан­ня даку­мен­та Алель­ка мусіў зна­ход­зіц­ца на баку Жыгі­мон­та, яко­му тады пад­па­рад­коў­ва­ла­ся Нава­град­чы­на. Даку­мент доў­гі час захоў­ваў­ся ў архіве Лаўры­шаўска­га мана­сты­ра. У 1571 год­зе за яго раз­гар­э­ла­ся спр­эч­ка паміж тага­час­ным лаўры­шаўскім архі­манд­ры­там і Алель­ка­вым нашчад­кам – кня­зем Юры­ем Юр’евічам Слуц­кім. Архі­манд­рыт скард­зіў­ся, што князь забраў з мана­стыр­ска­га архі­ва гэтую гра­ма­ту і не жадаў вяр­та­ць. Вядо­мы так­са­ма ліст Ю.Ю. Слуц­ка­га да архі­манд­ры­та, у якім князь выказ­ваў «поди­ве­нье» наконт зві­на­ва­чан­ня яго ў пры­сва­ен­ні даку­мен­та, але аба­вяз­ваў­ся нада­лей пла­ці­ць мана­сты­ру надад­зе­ную Алель­кам дзе­ся­ці­ну5. Так ці інакш, паз­ней даку­мент так­са­ма збе­ра­гаў­ся ў мана­сты­ры пры­нам­сі да кан­ца XVIII ста­годдзя.

Помер у Києві чен­цем, похо­ва­ний у Києво-Печерсь­ко­му мона­сти­рі. Адзі­най адно­сна ран­няй кры­ні­цай зве­стак аб смер­ці Алель­кі з’яўляецца «Хроніка Быхаў­ца». Там падад­зе­на, што князь ска­наў у 6962 год­зе6. Даслед­чы­кі пры пера­вод­зе гэта­га года на лета­зліч­энне ад нара­дж­эн­ня Хры­ста пазна­ча­ю­ць 1454 год7, хоць больш правіль­ным буд­зе вызна­чы­ць гэты пра­ме­жак часу як 1.IX.1453–31.VIII.1454 (згод­на з верас­нёўскім сты­лем).

ДРУ­ЖИ­НА: 1417, АНА­СТАСІЯ ВАСИ­ЛІВ­НА МОС­КОВСЬ­КА, доч­ка вел. кн. моск. Васи­лія Дмит­рій­о­ви­ча, внуч­ка вел. кн. моск. Дмит­рія Донсь­ко­го і вел. кн. лит. Віто­вта.

Діти:

V генерація от Гедиміна.

КН. СЕМЕН ОЛЕЛЬ­КО­ВИЧ (*1420 — † 03.12.1470)

— остан­ній київсь­кий уділь­ний князь (1455—70) з литов. вели­кок­нязівсь­ко­го роду Оль­гер­до­ви­чів, син Олель­ка Воло­ди­ми­ро­ви­ча. Вос­пи­ты­вал­ся при дво­ре вел. кн. мо­с­ков­ской Со­фьи Ви­тов­тов­ны.

По­сле смер­ти от­ца по­лучил во вла­де­ние Ки­ев­ское кн-во как по­жа­лова­ние вел. кн. ли­тов­ско­го Ка­зи­ми­ра Ягел­лон­чи­ка. Kniaź Semen Aleksandrowicz został ochrzczony przez metropolitę kijowskiego Fo￾cjusza w 1420 r. W Latopiścu Litwy i kronice ruskie, wydanej przez Ignacego Daniłowicza, Wilno 1827, s. 244, czytamy: „Tohoż lieta [6928 czyli roku 1420)] pojde mitropolit [Focjusz] ko Kijewu, i w Słucku krestił kniazia Semen Aleksandrowicz, […]”.

W 1451 r. kniaź Semen przebywał w Moskwie w okresie, gdy Kazimierz Jagiellończyk pozostawał w konflikcie z księciem Michałem Zygmuntowiczem. Od tego też roku kniaź Semen wraz z bratem Michałem manifestował swoje więzy religijne i pokre￾wieństwo z dworem moskiewskim. Kniaź Michał stawał w jawnej opo￾zycji do króla Kazimierza Jagiellończyka, co uwidaczniało się w działaniach politycznych. Kniaź był przeciwny polityce centralizacyjnej króla
(m.in. przeciwstawiał się likwidowaniu księstw dziedzicznych) oraz patronował Cerkwi prawosławnej. Pod koniec życia Olelki król Kazimierz narzucił swe zwierzchnictwo nad Kijowszczyzną i nawet „mieszał się do jej stosunków wewnętrznych”8. Двічі (1456 і 1461) вису­вав­ся кан­ди­да­том на вели­кок­нязівсь­кий пре­стол литов. сепа­ра­ти­ста­ми, які дома­га­ли­ся пов­но­го розри­ву литовсь­ко-польс. унії та повер­нен­ня до скла­ду Вели­ко­го князів­ства Литовсь­ко­го — Схід­но­го Поділ­ля. 1456, король польс. і вели­кий кн. литов. Кази­мир IV Ягел­лон­чик зала­го­див цей кон­флікт, надав­ши С.О. «в дер­жа­ву» Сх. Поділ­ля (Брац­лав­щи­ну), а 1461 сепа­ра­ти­сти зму­шені були від­сту­пи­ти, не нава­жив­шись на зброй­ний виступ.

Olelkowicz zwracał się nawet przeciwko związkowi Litwy z Koroną oraz przeciw królowi Kazimierzowi, z którym poróżniła go kwestia tycząca się praw dziedzicznych do Kijowa. Opozycja kniazia Semena wzglę-
dem króla i Korony była więc całkiem zrozumiała. Król stwierdził, że księstwo kijowskie nie jest ojcowizną potomków Włodzimierza Ol￾gierdowicza, lecz nadaniem ,,co do woli hospodarskiej”. Z tego wzglę-
du nie zezwolił na podział księstwa między synów Olelki, lecz dał je „dzierżyć” Semenowi27. Jeżeli się weźmie również pod uwagę, że Semen był zięciem Jana Gasztołda, to zaprzeczenie Olelkowiczom praw dziedzicznych do Kijowszczyzny musiało ich bardzo oburzyć9.

Później król podarował wdowie kniazia Semena i jego potomstwu księstwo pińskie z grodem Pińsk10.. Kniaź Semen Olelkowicz zmarł w 1470 r., a jego dziedzice, jak już zaznaczono, utworzyli linię książąt pińskich. „Rok Pański 1471. Symeon książę Kijowski przy śmierci porucza opiekę nad żoną swoją i dziećmi Kazimierzowi Polskiemu, który rządy Kijowa, mimo sprzeci￾wiania się obywateli Kijowskich, powierza Gastołdowi. […] Kiedy zaś jechał do Litwy , wtenczas właśnie zszedł ze świata Siemion Olelkowic z, książę Kijowski ; który gdy się czuł bliskim śmierci, wyprawił posłów do króla, poleca￾jąc mu w opiekę swoje księstwo, żonę i dwoje dzieci z niej zrodzonych, syna i córkę, a w podarku posyłając królowi konia i łuk, z któremi szczęśliwie wojował przeciw Tatarom. Litwini dopraszali się usilnie, aby księstwo Kijowski e z resztą Rusi zamienione było w prowincyą Litewską, i wymogli na królu, że nad Kijowiany Marcina Gastołda wielkorządcą przełożył: co tak dalece
oburzyło Kijowian, z przyczyny, iż Gastołd równy im a odmiennego był wyznania [oni zaś bardziej życzyli sobie Michała, brata Siemiona , który ów czas z ramienia królewskiego władał w Nowogrodzie ], […].11. Księstwo pińskie zostało reaktywowane w 1471 roku. Po likwidacji księstwa kijowskiego król Kazimierz Jagiellończyk pozostawił byłemu księciu kijowskiemu Aleksandrowi Włodzimierzowiczowi (Olelce) Kopyl, Słuck i Kleck, a jego najstarszemu synowi – Semenowi Olelkowiczowi – księstwo pińskie. Następnie monarcha, po śmierci Semena Olelkowicza (1470 r.), przywilejem z 27 kwietnia 1471 r. przekazał Pińsk księżnej Marii Gasztołd, wdowie po księciu kijowskim Semenie Olelkowiczu12. Król nadał księżnej Marii ziemie pińskie „ze wszystkimi przynależnościami kniahini Siemienowej Aleksandrowiczowej, kniahini Marii i jej potomkom dał i darował” z wyjątkiem tych, które należały do miejscowych bojarów i szlachty. Monarcha zastrzegł sobie
prawo odebrania księstwa, oddając w zamian inne posiadłości32. Przy￾wilej Kazimierza Jagiellończyka został potwierdzony księżnej Marii i jej córce Helenie (Olenie) przez wielkiego księcia Aleksandra 16 stycz￾nia 1499 r.13.

У часи прав­лін­ня С.О. Київсь­ке князів­ство об’єднало у своїх межах май­же всю Центр. і Сх. Украї­ну, став­ши тери­торіаль­но-політ. і культ. осе­ред­ком фор­му­ван­ня укр. народ­но­сті на одно­му із завер­шаль­них ета­пів цьо­го про­це­су. Напри­кін­ці 1450-х рр. за нака­зом С.О. було здійс­не­но «обвід» пд. кор­донів Київ. князів­ства, які тяг­ли­ся від р. Мура­фа (прит. Дніст­ра) вниз по Дніст­ру до гир­ла Дніст­ровсь­ко­го лима­ну, а звід­ти — повз Оча­ків до гир­ла Дні­п­ра і Тавані, далі — Дні­пром і по річ­ках Ове­ча Вода і Сама­ра (прит. Дні­п­ра) «аж до Дін­ця, і від Дін­ця до Тихої Сос­ни». За участю С.О. і киян була оста­точ­но роз­гром­ле­на (1455) орда Сеїд-Ахме­да, що з 1430-х рр. пану­ва­ла у межи­річ­чі Дні­п­ра та Дону. Части­на цієї тери­торії (ліво­бе­ре­ж­жя Дні­п­ра та Вор­ск­ли і май­же до його гир­ла) відій­ш­ла до Київ. князів­ства. Про­ва­див само­стій­ну політи­ку щодо Кримсь­ко­го хана­ту, Мол­давсь­ко­го князів­ства і Вели­ко­го князів­ства Мос­ковсь­ко­го. Про­те­гу­вав пра­во­сл. церкві, літ. занят­тям вче­но­го гурт­ка при Софійсь­ко­му соборі, його коштом було від­бу­до­ва­но Києво-Печерсь­кий мона­стир. Діяль­ність Олель­ко­ви­чів, С.О. і його бать­ка, спри­я­ла куль­тур­но-нац. під­не­сен­ню в Наддні­прянсь­кій Україні з при­та­ман­ни­ми йому рене­санс­ни­ми тен­ден­ція­ми й від­кри­тістю впли­вам як гре­ко-пра­во­сл. світу, так і катол. Зх. Євро­пи. Здійс­нені в най­б­лиж­чо­му ото­чен­ні С.О. пере­кла­ди зі ста­роєврейс. і лат. мов низ­ки творів філос. та нау­ко­во-при­род­ни­чо­го змісту («Арі­сто­те­леві вра­та», «Шесто­крил», «Кос­мо­гра­фія» та ін.), а також дві нові редак­ції Пате­ри­ка Києво-Печерсь­ко­го (1460—62) засвід­чу­ють зрос­тан­ня нац. сві­до­мо­сті місц. еліти й осві­че­них кіл, звер­нен­ня їх до влас­ної істор. тра­ди­ції, зв’язок із дер­жав­ни­ць­ки­ми аспіра­ція­ми Олель­ко­ви­чів, їхні­ми спро­ба­ми повер­ну­ти Києву роль знач­но­го політ. і культ. цен­тру.

Оd 1454 r. С.О. був одру­же­ний із Марією, доч­кою все­влад­но­го у 1440—50-х рр. литов. маг­на­та Я.Гаштольда, від якої мав сина Васи­ля, кня­зя в Пінсь­ку (1471—95), і двох стар­ших дочок. Małżeństwo to przyczyniło się do wzmocnienia pozycji Semena i jego brata przy Kazimierzu Jagiellończyku, który oddał Olelce księstwo kijowskie i Słuck (odjęty mu przez Zygmunta Kiejstutowicza). Одна з них, Софія, була одру­же­на (1471) з вел. кн. тверсь­ким Михай­лом Бори­со­ви­чем. 1455 Кази­мир IV не визнав спад­коєм­ні пра­ва Олель­ко­ви­чів на Київсь­ке князів­ство і фор­маль­но звів С.О. до ран­гу сво­го наміс­ни­ка. По смер­ті С.О. воно оста­точ­но було пере­тво­рене на воє­вод­ство: пани-рада ВКЛ від­сто­ро­ни­ла від володін­ня Києвом його сина Васи­ля та бра­та Михай­ла Олель­ко­ви­ча і попри опір киян при­зна­чи­ла київ. наміс­ни­ком маг­на­та-като­ли­ка Мар­ти­на Гашто­вта.

Піс­ля смер­ті його бать­ка король польс. і вел. кн. литов. Кази­мир IV Ягел­лон­чик від­мо­ви­вся визна­ти Київсь­ке князів­ство уді­лом О. і не доз­во­лив його діли­ти, а надав Київ Семе­ну на пра­вах сво­го наміс­ни­ка, Слу­цьк й Копил утри­мав за собою Михай­ло Олель­ко­вич. Рішен­ня Кази­ми­ра IV ста­ло однією з при­чин участі О. в діях опо­зи­цій­но­го щодо його вла­ди угрупо­ван­ня литовсь­ко-рус. знаті, очо­лю­ва­но­го до 1456 впли­во­вим литов. маг­на­том, тра­кайсь­ким воє­во­дою Яном Гаштоль­дом, тестем Семе­на Олель­ко­ви­ча. Литов. пани-опо­зи­ціо­не­ри двічі (1454 і 1461), але без­успіш­но роби­ли спро­би обра­ти Семе­на Олель­ко­ви­ча вели­ким кня­зем литовсь­ким. 1456 Кази­мир IV при­зна­чив його брац­лавсь­ким наміс­ни­ком, що на пів­то­ра десят­ка років поста­ви­ло під вла­ду київ. кня­зя біль­шість тери­торії сучас­ної Украї­ни. Під­т­ри­му­вав тіс­ні родин­ні й політ. зв’язки із пра­ви­те­ля­ми Моск­ви. Разом із бра­том Михай­лом і кн. Юрієм Голь­шансь­ким 1463 спец. декла­ра­цією визнав вел. кн. моск. Іва­на III Васи­льо­ви­ча опіку­ном пра­во­сл. церк­ви у ВКЛ. Обно­вив Успенсь­кий собор Печерсь­ко­го мона­сти­ря, де й був похо­ва­ний. Піс­ля смер­ті Семе­на Олель­ко­ви­ча уділь­ний ста­тус Київ. князів­ства був оста­точ­но ска­со­ва­ний.

Наступ­ни­ком Олель­ка на київсь­ко­му столі став його стар­ший син Семен, яко­му на той час було близь­ко 35 років (збе­рег­ли­ся відо­мо­сті про його охре­щен­ня мит­ро­по­ли­том Фотієм у 1420 р.). У родин­ній тра­ди­ції це тлу­ма­чи­лось як наслі­док роз­поді­лу («дела») бать­ківсь­ких володінь між Олель­ко­ви­ми сина­ми: «князь Семен и князь Михай­ло Алек­сан­дро­ви­чи про­ме­жи себе дел име­ли, [и] князь Семен взял Киев со все­ми при­го­род­ки и воло­стьми Киев­ско­го пове­та». Інак­ше опо­ві­дає про ці події літо­пис: «Пре­ста­ви­ся князь Алек­сан­дро Воло­ди­ме­ро­вич Киев­ский, про­ре­ко­мый Олель­ко, и зоста­вит по соби двух сынов, кня­зя Семе­на и кня­зя Михай­ла. И король по смер­ти отца их не дал в дел межи них Кие­ва, але даст [его] от себе дер­жа­ти кня­зю Семе­ну, и князь Михай­ло сел на от­чизне сво­ей, на Копы­ли». Отже, Кази­мир не визна­вав «отчиз­ных» (спад­ко­вих) прав Олель­ко­ви­чів на Київ, які начеб­то «про­бе­гал» їхній дід Воло­ди­мир Оль­гер­до­вич, подав­шись у 1394 р. до Моск­ви.

Втім, і за цих умов Кази­мир прак­тич­но не втру­чав­ся у внут­ріш­нє жит­тя Київсь­кої зем­лі. Зі сво­го боку, Семен Олель­ко­вич вва­жав себе «кня­зем вели­ко­го княз­ства сво­е­го Киев­ско­го», а його сусід, молдавсь­кий воє­во­да Сте­фан III, кот­рий у 1464 р. одру­жи­вся з сест­рою Семе­на Євдо­кією, навіть нази­вав його «київсь­ким царем» (з таким титу­лом він зга­дуєть­ся в міс­це­вих літо­пи­сах). Це й не див­но — з огля­ду на мас­шта­би його володінь, які про­стя­га­ли­ся від Мози­ря на пів­но­чі до Чорно­морського узбе­ре­ж­жя на півд­ні. Наміс­ник Семе­на Олель­ко­ви­ча Свири­дов, «кото­рый от него Чер­ка­сы дер­жал», так окрес­лив цей пів­ден­ний кор­дон: річ­кою Мура­фа до Дніст­ра, потім униз Дністром, повз Тяги­ню (сучас­ні Бен­де­ри), «аж где Днестр упал в море; а оттоль, с устья Дне­стро­ва, лима­ном пошла гра­ни­ца мимо Оча­ко­ва аж до устья Дне­про­ва… а от устья Дне­про­ва до Тава­ня» — пере­во­зу на ниж­ньо­му Дні­прі, який ста­но­вив спіль­ну влас­ність воло­дарів Лит­ви та Кри­му; далі кор­дон з Кримсь­ким хан­ством про­ля­гав по річ­ках Ове­ча Вода, Сама­ра, Сіверсь­кий Доне­ць і Тиха Сос­на.

Зав­дя­ки гео­гра­фіч­но­му поло­жен­ню сво­го князів­ства Семен Олель­ко­вич кон­тро­лю­вав знач­ну части­ну Дні­провсь­ко­го тор­го­вель­но­го шля­ху, що з’єднував Пів­ніч­но-Схід­ну Русь із Кри­мом та краї­на­ми Схо­ду. Київ посі­дав важ­ли­ве міс­це в систе­мі того­ча­с­них еко­но­міч­них зв’язків. Як зазна­чав у своє­му щоден­ни­ку вене­ціа­не­ць Амброд­жіо Кон­таріні, «сюди з’їжджається чима­ло куп­ців із хутра­ми з Верх­ньої (Пів­ніч­но-Схід­ної — авт.) Русі; об’єднавшись у кара­ва­ни, вони пря­му­ють до Кафи (щоправ­да, часто, наче вів­ці, потрап­ля­ють у дорозі до рук татар)». Київсь­кий князь охо­че кори­сту­вав­ся виго­да­ми цієї тран­зит­ної тор­гів­лі, й навіть через два деся­ти­літ­тя піс­ля його смер­ті мос­ковсь­кі куп­ці зга­ду­ва­ли про збіль­шен­ня ним мит­них зборів у Києві.

Однак не цим запам’ятався Семен Олель­ко­вич нащад­кам, а тим, що від­но­вив Успенсь­ку церк­ву Києво-Печерсь­ко­го мона­сти­ря, «разо­рен­ную и в запу­сте­нии выв­шую от наше­ствия зло­че­сти­ва­го Батыя»; обдару­вав її «зла­том, и среб­ром, и сосу­ды цер­ков­ны­ми» та «в ней же и сам погре­бен бысть в гроб­ни­це, юже сам созда». Власне, як зазна­че­но в його епіта­фії, сама церк­ва Успін­ня ста­ла велич­ним над­гроб­ком Семе­ну Олель­ко­ви­чу — остан­ньо­му київсь­ко­му кня­зю, піс­ля смер­ті яко­го в 1470 р. «на Кие­ве кня­зи пре­ста­ша быти, а вме­сто кня­зей вое­во­ды наста­ша».

Ród Olelkowiczów zasłużył się dla Cerkwi prawosławnej. Między innymi dzięki jego postawie został wygnany w 1441 r. z ziem litewskich zwolennik unii kościelnej metropolita Izydor, a Ławra Kijowsko-Pieczerska uzyskała immunitet majątkowy. Przedstawiciele tego rodu ufundowali cerkiew w Stawku, a w Pińsku cerkiew św. Dymitra14. Pierwszych wielkich nadań na rzecz biskupstwa turowsko-pińskiego, w tym placów w Pińsku, dokonał książę Semen Olelkowicz i jego syn Wasyl Semenowicz. Na ich przywileje, nadane biskupom turowskim, powoływali się nawet władycy uniccy. 26 marca 1636 r. przed sądem ziemskim w Pińsku, ówczesny biskup unicki Rafał Korsak, przedłożył
przywileje Olelkowiczów na cerkiewne place pińskie15.

Так ста­ло­ся з волі Кази­ми­ра, який на звіст­ку про смерть Семе­на Олель­ко­ви­ча при­слав до Киє­ва сво­го наміс­ни­ка — Мар­ті­на Гаштоль­да, шва­г­ра (бра­та дру­жи­ни) покій­но­го кня­зя. Однак Семен мав пря­мих на­щадків — сина Васи­ля і бра­та Михай­ла, на той час наміс­ни­ка в Новго­роді.

Syn kniazia Semena Olelkowicza, kniaź Wasyl Semenowicz, dzierżył władzę w Pińsku wraz z matką Marią Gasztołd, na co wskazują liczne dokumenty wystawiane przez „kniahinię Semenowę Aleksandrowicza kniahinię Maryę z synem swym kniaziem Wasylem Seme￾nowiczem”16. Zmarł on bezpotomnie 4 czerwca 1495 r. lub w drugiej połowie 1496 r. Pochowano go w Ławrze Kijowsko-Pieczerskiej. Natomiast siostra kniazia Wasyla Semenowicza, księżna Aleksandra Helena (Olena) Semenowna, władała wraz z matką księstwem pińskim od 1501 do 1518 r. O zarządzaniu księżny Heleny księstwem pińskim poświadczają zachowane dokumenty17. Matka księżnej, ks. Maria zmarła po 24 marca 1501 r., następnie księstwo pińskie przeszło w ręce jej zięcia ks. Fiodora Jarosławowicza, księcia horodeckiego18.

Жена: МАРІЯ ГАШТОЛЬД, córką Jana Gasztołda (Iwaszko), syna Andrzeja Gasztołda. Ojciec Marii reprezentował swój ród w unii horodelskiej 1413 r. i został przyjęty do
herbu Awdańców przez Jakuba z Rogoźna i Piotra z Widawy, ziemian sieradzkich. Matka Jana Gasztołda była prawdopodobnie z domu Buczacka, córka Michała Awdańca; okoliczność ta utorowała być może drogę Gasztołdom do tego stanowiska i świetnego polskiego rodu, w szczególności zaś do jego rusko-podolskiej gałęzi19.

КН. МИХАЙ­ЛО ОЛЕЛЬ­КО­ВИЧ (бл. 1425 – 1481),

молод­ший син Олек­сандра Воло­ди­ми­ро­ви­ча, князь слу­ць­кий і копильсь­кий. Ożenił się z księżną Anną Mścisławską43.

1470–71 – вели­кок­нязівсь­кий наміс­ник у Нов­го­роді Вели­ко­му. Дові­дав­шись про смерть бра­та, само­віль­но виї­хав з Вели­ко­го Нов­го­ро­да і зро­бив без­успіш­ну спро­бу отри­ма­ти Київ. Ство­рив угрупо­ван­ня князівсь­ких і маг­натсь­ких родів, яке мало за мету від­сто­ро­ни­ти від вла­ди у ВКЛ Ягел­лонів, а у випад­ку невда­чі – відо­кре­ми­ти сх. зем­лі Біло­русі та Украї­ни з Києвом і визна­ти над ними вла­ду вел. кн. моск. Іва­на III Васи­льо­ви­ча. За органі­за­цію змо­ви про­ти Кази­ми­ра IV пока­ра­ний смер­тю у Києві 3 верес­ня 1481.

Po śmierci swego ojca Olelki kniaź Michał wraz ze starszym bratem Semenem dążył do władania nad księstwem kijowskim. Zatarg o księstwo z królem Kazimierzem Jagiellończykiem zaostrzył się
zwłaszcza w momencie, gdy w lecie 1480 r. namiestnikiem kijowskim po śmierci Gasztołda został Iwan Chodkiewicz. W przeddzień świąt Wielkanocnych spiskowcy planowali (przed 22 IV 1480 r.) zgładzić Kazimierza Jagiellończyka i jego synów. Na czele spisku już w 1479 r. stanęli: książę Fiodor Bielski, Michał Olelkowicz i Iwan Jurjewicz Holszański. Spiskowców wykryto: Olelkowicza i Holszańskiego ścięto 30 sierpnia 1481 r., a Fiodor Bielski, jeden z książąt Glińskich i kilku przedstawicieli mniej znacznych rodów uciekli do księstwa moskiew￾skiego44. Król Kazimierz Jagiellończyk po ścięciu kniazia Michała pozostawił w rękach wdowy Anny i ich syna Semena Michajłowicza Olelkowicza księstwo słuckie (1460-1505).

43 S. Bratkowski, Pan Nowogród Wielki. Warszawa 1999, s. 28-29.
44 J. Tyszkiewicz, Tatarzy na Litwie i w Polsce. Studia z dziejów XIII-XVIII w.,
Warszawa 1989, s. 138. O. Halecki, Dzieje Unii Jagiellońskiej, podaje informację
odnośnie powodu pozbawienia życia Michała Olelkowicza: „W dwóch «silvis rerum» z XVII w. (Ms. Czartor. 1662 s. 310/1; Ms. Biblioteki publ. w Wilnie II/27, fol. 161/2 spotkaliśmy ciekawe «Fragmentum de supplicio ducum Slucensium Vilnae sumpto», które potwierdza ostatecznie (por. Papée, I 79/80), że ścięcie Olelkowicza i Holszańskiego (30/8 1481) nastąpiło w Wilnie «ante portam ad pontem Viliae», a jako głów￾ną winę Olelkowicza podaje opuszczenie Nowogrodu wbrew woli króla” (t. I, s. 427). U I. Daniłowicza pod rokiem 1481 czytamy: „W ljeto 6989 (1481) indikt 14, miesiąca Auhusta 30. Korol polskij i litowskij Kazimir powelie stjati kniazia Michaiła Olelko￾wicza a kniazja Iwana Jurjewicza, winja ich Bohu jedinomu swieduszczu, pri woje￾wodie Wilenskom panu Olechnu Sudimontowiczu a trockom panu Martinu Khastołtowiczu”. Pod tymże tekstem znajduje się wyjaśnienie: „Książęta litewscy, Olszańscy, Michał Olelkowicz i Teodor Bełzki, Olgerda prawnukowie jako greckiego ob￾rządku, bardziej Rusi jak Kazimierzowi sprzyjający, zapragnęli poddać W. księciu moskiewskiemu Iwanowi własne dzielnice w Siewiersku posiadane. Król o tem prze￾strzeżony odjął życie Olszańskiemu i Olelkowiczowi […]. I. Daniłowicz, Skarbiec dyplomatów papiezkich, cesarskich, krolewskich, książęcych, uchwał narodowych, postanowień różnych władz i urzędów posługujących do krytycznego wyjaśnienia dziejów Litwy, Rusi Litewskiej i ościennych im krajów. Wilno 1860, t. I, s. 219, 220.

Жена: KSIĘŻNĄ ANNĄ MŚCISŁAWSKĄ

КНЖ. ЕВ­ДО­КІЯ ОЛЕЛЬ­КІВ­НА (1463,† 1467),

У Бист­ри­ць­ко­му літо­писі, дове­де­но­му до 1507 р., читає­мо: «В літо 6971 юлія 5 прий­няв Сте­фан воє­во­да собі гос­по­жу кня­ги­ню Євдо­кію від Киє­ва, сест­ру Семе­на царя.»20. Стиль дату­ван­ня тут – берез­не­вий (це вид­но з наступ­но­го запи­су, дато­ва­но­го чет­вер­гом, 23 січ­ня 6973 р., що від­по­ві­дає 23 січ­ня 1467 р.), тому дата – 5 лип­ня 1463 р. У злег­ка пере­фра­зо­ва­но­му вигляді цей запис повто­ре­но у Пут­нянсь­ко­му 1-у літо­писі21; цей літо­пис додат­ко­во подає, що Євдо­кія помер­ла в 6975 = 1467 році22. Оби­д­ва запи­си повто­рені у Пут­нянсь­ко­му 2-у літо­писі23.

Чоло­вік: (5.7.1463) СТЕ­ФА­Н III ВЕ­ЛИ­КИЙ, молд. гос­по­да­рь.

ФЕДЬ­КА ОЛЕЛЬ­КІВ­НА (? — піс­ля 1481)

— дру­жи­на кня­зя Семе­на Юрій­о­ви­ча, неві­до­мо­го поход­жен­ня.

ВАР­ВА­РА ОЛЕЛЬ­КІВ­НА

доч­ка Олель­ки Воло­ди­ми­ро­вич24

— дру­жи­на мазо­ве­ць­ко­го кня­зя Боле­сла­ва IV25.

VI генерація от Гедиміна.

ВАСИЛЬ СЕМЕ­НО­ВИЧ (бл. 1465 – 1495),

син Семе­на Олель­ко­ви­ча, князь пінсь­кий. Dzierżył władzę w Pińsku wraz z matką Marią Gasztołd, na co wskazują
liczne dokumenty wystawiane przez „kniahinię Semenowę Aleksan￾drowicza kniahinię Maryę z synem swym kniaziem Wasylem Seme￾nowiczem”16.

Zmarł on bezpotomnie 4 czerwca 1495 r. lub w drugiej połowie 1496 r., не зали­шив­ши потом­ства. Похо­ва­ний у Києво-Печерсь­ко­му мона­сти­рі.

СО­ФЬЯ СЕ­МЁ­НОВ­НА (? – 7.2.1483),

Чоло­вік (с 1471/72) вел. кн. твер­ский Ми­хаи­л Бо­ри­со­ви­ч.

КНЖ. ОЛЕК­САНДРА-ОЛЕ­НА СЕМЕНІВ­НА ПИНСЬ­КА (†21.III.1518)

władała wraz z matką księstwem piń-
skim od 1501 do 1518 r. O zarządzaniu księżny Heleny księstwem pińskim poświadczają zachowane dokumenty17. Matka księżnej, ks. Maria zmarła po 24 marca 1501 r., następnie księstwo pińskie przeszło w ręce jej zięcia ks. Fiodora Jarosławowicza, księcia horodeckiego18.

Faktem godnym uwagi jest to, że księżna Helena wraz z małżonkiem znaleźli się pod specjalną protekcją monarchy, który obiecał obronić ich od wszelkich roszczeń sąsiadów. W zamian, po ich bezpo￾tomnej śmierci, dobra kniazia Fiodora miały przejść na własność króla i jego następców. Ugoda z królem zawarta w 1508 r. została potwierdzona 30 maja 1518 r. przez Zygmunta Starego. Na mocy porozumie￾nia z królem kniaź Fiodor zapisał swoje dobra (Horodno, Kleck, Kobryń, Rohaczów, Pińsk wraz z okolicznymi dworami) Zygmuntowi Staremu, a ten 29 stycznia 1509 r. specjalnym przywilejem wziął pod opiekę kniazia Fiodora i jego małżonkę Helenę26. Księżna Helena zmarła bezpotomnie 25 marca 1518 r.

Według Antoniego Mironowicza, okres sprawowania władzy przez Olelkowiczów i Jarosławowiczów w Pińsku nazywany był „złotym okresem rozwoju prawosławia na terenie eparchii turowsko-pińskiej. Ks. Helena wraz z mężem również przez pewien okres sprawowała opiekę nad monasterem leszczyńskim pw. Zaśnięcia NMP w Pińsku27.

Чоло­вік: КН. ФЕДІР ІВА­НО­ВИЧ ЯРО­СЛА­ВИЧ, syn Iwana Wasylewicza Horodeckiego i Eudoksji, córki Fiodora Lwowicza Worotyńskiego. Według A. Mironowicza, za rządów kniazia Fiodora Iwanowicza Jarosławowicza nastąpił największy rozwój
struktury cerkiewnej na terenie diecezji turowsko-pińskiej. Jednym z powodów owe￾go rozwoju były częste nadania czynione przez kniazia na rzecz cerkwi i duchowieństwa.28.

СЕМЕН МИХАЙ­ЛО­ВИЧ (бл. 1460 – 14.11.1505),

син Михай­ла Олель­ко­ви­ча, князь слу­ць­кий. Król Kazimierz Jagiellończyk po ścięciu kniazia Michała po zostawił w rękach wdowy Anny i ich syna Semena Michajłowicza
Olelkowicza księstwo słuckie (1460-1505). 1502 і 1503 на чолі влас­но­го війсь­ка від­бив напад крим. чам­булів і роз­гро­мив їх у бит­вах біля річок Уша (нині р. Уж, прит. Прип’яті) і Прип’ять (прит. Дні­п­ра).

W 1499 r. kniaź Semen Michajłowicz był zmuszony bronić Słucka i Kopyla przeciwko pretensjom wdowy po swym stryju, księżnej pińskiej Marii. Ożenił się on z Anastazją Mścisławską, córką kniazia Jurja
Lingwenowicza (1422-1447) i Zofii29. Księżna Anastazja w 1507 r. (prawdopodobnie po śmierci swej siostry Julianny) występowała prze￾ciwko kniaziowi Mścisławskiemu z pretensjami o Mścisław. Sprawa księżny Anastazji o Mścisław z kniaziem Michałem Mścisławskim była wznawiana i rozpatrywana w 1519 i 1522 r. Syn ks. Marii kniaź Jerzy (Jurij) I Olelkowicz, wielokrotnie dopominał się o dobra macie￾rzyste, jakim był Mścisław.

У 1867 год­зе Вілен­скай архе­а­гра­фіч­най камісіяй быў над­ру­ка­ва­ны невя­лікі лета­піс­ны фраг­мент слуц­ка­га паход­жан­ня, выяў­ле­ны ў Нясвіж­скім архіве [25, c. VII]. Выдаў­цы выка­за­лі над­зею, што з часам буд­зе знойдзе­ны ўвесь гэты лета­піс, аднак даг­этуль пра яго па-раней­ша­му нічо­га не было вядо­ма. І вось нар­эш­це, амаль праз 150 гадоў пас­ля пуб­ліка­цыі Архе­а­гра­фіч­най камісіі, нам выпа­ла маг­чы­мас­ць высвет­лі­ць, што гэта быў за лета­піс. У збо­рах поль­ска­га калек­цы­я­не­ра Т. Невад­ні­чан­ска­га, які жыў у Гер­маніі, пера­дад­зе­ных у 2009 год­зе ў Біб­ліят­эку кара­леўска­га зам­ка ў Вар­ша­ве, мож­на адшу­ка­ць пад­бор­ку лета­піс­ных запі­саў пра Слуцк30. Піса­ны яны на адным арку­шы, вера­год­на, выня­тым з ней­ка­га рука­пі­су XVIII ста­годдзя (па кра­ях бач­ны сля­ды абр­э­заў). Най­больш познія лета­піс­ныя запі­сы адно­сяц­ца да пер­шай пало­вы XVIII ста­годдзя. Боль­шую част­ку арку­ша зай­мае тэкст слуц­ка­га лета­пі­су, які корат­ка рас­па­вя­дае пра ста­ра­жыт­ную гісто­рыю гора­да да часоў кня­гіні Ана­стасіі Слуц­кай. І вось зна­ход­зім у гэтым лета­пі­се той самы фраг­мент, апуб­лі­ка­ва­ны Архе­а­гра­фіч­най камісіяй у 1867 год­зе. Наш лета­піс ска­піра­ва­ны па-поль­ску (пры­тым даволі няд­бай­на), аднак несум­нен­на, што яго ары­гі­нал быў піса­ны па-рус­ку, як і фраг­мент з Нясвіж­ска­га архі­ва. Мае зага­ло­вак «Prognostyk», што зна­чы­ць «Прад­ка­занне». Сапраў­ды, зна­ход­зім тут прад­ка­занне аб будучы­ні Слуц­ка, яко­му, аднак, папяр­эд­ні­чае карот­кі выклад гісто­рыі гора­да. Пер­шы­мі слуц­кі­мі кня­зя­мі назы­ва­юц­ца вялікія князі літоўскія, час пана­ван­ня якіх паб­лы­та­ны – спа­чат­ку тут меў кня­жы­ць Сві­дры­гай­ла («Fedrygaj
ła»), а потым Аль­герд. Трэцім слуц­кім кня­зем меў быць Сямён Міхай­лавіч, з яко­га нара­тыў ста­но­віц­ца ўжо больш пад­ра­бяз­ным і настае ўлас­на тэкст пры­па­вес­ці. Гаво­рыц­ца, што князь Сямён Міхай­лавіч увесь час пра­вод­зіў на вой­нах з тата­ра­мі, кня­гі­ня ж Ана­стасія сума­ва­ла па сваім мужы і выму­ша­на была сяд­зе­ць у Слуц­ку. Гэты апо­вяд, хоць і пры­бра­ны ў леген­дар­ны строй, пры­нам­сі част­ко­ва адпа­вя­дае рэчаісна­сці.

Так, князь Сямён (†1503 г.) сапраў­ды вядо­мы сваім зма­ган­нем з тата­ра­мі. Пас­ля яго заў­час­най смер­ці Ана­стасія мусі­ла сама­стой­на ўма­цоў­ва­ць замак і адбі­ва­ць татар­скія напа­ды. У пры­ват­на­сці, яна пашы­ры­ла замак і раз­бу­да­ва­ла горад. І вось тут у лета­пі­се змеш­ча­на пра­роцтва, згод­на з якім Слуц­ку пра­дра­ка­ла­ся сла­ва і веліч, пас­ля чаго, аднак, мусіў наста­ць абса­лют­ны заня­пад, калі загіне праўд­зі­вая вера, ула­да­ры гора­да буду­ць любі­ць срэб­ра і сялі­ць тут чужын­цаў – у пер­шую чар­гу яўр­эяў. Усё гэта выклі­ча гнеў мяс­цо­ва­га люду і спра­ва­куе стра­ш­эн­ныя паўстан­ні. Віда­ць, тут мы маем спра­ву з г.зв. vaticinium ex eventu –пра­роцтвам, запі­са­ным пас­ля яго, пры­нам­сі, част­ко­ва­га ажыц­цяў­лен­ня. Перад намі нібы­та паўстае вод­гук пад­зей кан­ца XVI – сяр­эд­зі­ны XVII ста­годдзя, калі ў горад­зе на самай спра­ве ўзрас­та­ла яўр­эй­ская гра­ма­да, з’яўляліся прад­стаўнікі іншых кан­фесій, калі гвал­там пашы­ра­ла­ся цар­коў­ная унія ды пачаў­ся перы­яд пра­цяг­лых рэлі­гій­ных кан­флік­таў і казац­кіх паўстан­няў. У лета­пі­се пра­соч­ва­ец­ца фак­тыч­на кры­ты­ка кня­зёў Слуц­кіх, якія пад­т­рым­лі­валі яўр­эяў і спры­я­лі развіц­цю іх прад­п­ры­маль­ніц­кай дзей­на­сці. Неза­да­валь­ненне слу­ча­наў такой паліты­кай кня­зёў Слуц­кіх назіра­ец­ца пры­нам­сі з кан­ца XVI ста­годдзя. Кра­са­моў­ны прыклад зна­ход­зім у ліс­це слуц­ка­га пра­та­по­па Баг­да­на ад 1591 года да кня­зя Аляк­сандра Слуц­ка­га. Апош­нія князі Слуц­кія не вель­мі кла­па­цілі­ся пра горад, любілі рас­ко­шу і пата­налі ў пазы­ках. Гэта так­са­ма супа­дае з пра­роцтвам лета­піс­ца пра ўла­да­роў-срэ­бра­люб­цаў. Падоб­ныя назіран­ні даю­ць ускос­ныя ары­ен­ці­ры для дата­ван­ня лета­пі­су. Час яго напі­сан­ня, канешне, не паз­ней як XVII ста­годдзе, бо вядо­мыя спі­сы дату­юц­ца пачат­кам XVIII ста­годдзя. Вар­та так­са­ма заў­ва­жы­ць, што тэкст пісаў­ся ў тыя часы, калі ў Рэчы Пас­палітай рус­кая мова яшчэ не была цал­кам мар­гі­налі­за­ва­на і шыро­ка выка­ры­стоў­ва­ла­ся ў мяс­цо­вай гіста­рыч­най літа­ра­ту­ры. Мяр­ку­ю­чы па апі­сан­ні дзей­на­сці Ана­стасіі Слуц­кай, якое мае леген­дар­ныя рысы, лета­пі­сец жыў ужо пас­ля яе эпо­хі, але не над­та позна, бо пры­вод­зіў пра кня­гі­ню звест­кі, якія, трэ­ба дума­ць, былі ўзя­ты з памя­ці і яшчэ мусілі быта­ва­ць сярод стар­эй­ша­га насель­ніцтва. На пад­ста­ве ўсіх выка­за­ных назіран­няў мож­на
было б аднес­ці лета­піс нед­зе да кан­ца XVI – пер­шай пало­вы XVII ста­годдзя. У любым выпад­ку над­зей­на дата­ва­ць лета­піс мож­на толь­кі агу­лам XVI–XVII ста­годдзя­мі.

Obrona zamku słuckiego na czele z księżną Anastazją Słucką podczas najazdu tatarskiego w roku 1506 zapisała się w pamięci potomnych jako czyn nadzwyczajnej dzielności. Zaowocowało to pojawieniem się utworów natury panegirycznej. Jednym z takich utworów jest powieść historyczna pisana wierszem, Księżna Słucka autorstwa
Karola Chrzczonowicza (zm. 1850), starszego nauczyciela białostockiego gimnazjum, następnie inspektora gimnazjum gubernialnego w Wilnie, potem dozorcy szkoły po￾wiatowej dworzańskiej w Świecianach. Tekst zamieszczono w „Radegaście”, piśmie zbiorowym redagowanym przez Adama Honorego Kirkora, a wydawanym w Wilnie (Encyklopedia Powszechna, Orgelbrand. Warszawa 1861, t. V, s. 550); oto jej frag￾ment: „Po Księciu Słuckim, po Siemionie wdową. Ta licem Anioł, sercem amazonka. Nad przyrodzone wyższa niedołęstwa. Przez rozum, siłę, przez czujność i męstwo. Dościgła sławy wielkiego małżonka. Księżna Słucka. Powieść, [w:] „Radegast. Pismo
zbiorowe”A. Kirkor, Wilno 1843, t. I, s. 50. Również Władysław Syrokomla z zami-
łowania badacz historii Księstwa Litewskiego, nie omieszkał nie przypisać księżnej Anastazji Słuckiej takich cech jak dzielność, odwaga, waleczność ducha: „Na zamku Słuckim dzielna niewiasta, […] Stała w obronie swojego miasta. Jako orlica w piskląt obronie. Tam głowa rodu, mały Kniaź Jerzy, Pod okiem matki dziarsko się chowa” (W. Syrokomla, Marcin Studzieński: kartka z kroniki Wilna. Wilno 1859, cz. III -Tatarowie pod Kleckiem, s. 67). Również J.I. Kraszewski nie omieszkał pominąć faktu opisania najazdu Tatarów na zamek słucki: „[…] Zaleli okrutnie Tatarowie Li￾twę. Było ich tam kilka Carzyków, wszystko Mendli Gerejowi powinowaci, z jego ręki wysłani. Ci w dzień Wniebowzięcia przyszli pod Słuck, kędy się była zamknęła księżna Anastazja z synkiem Jurgim Siemionowiczem. Dwór jej był całe pański a liczny, a zamek mocny dosyć, przetoż próżno Tatarowie ogień podkładali i szturmowali zajadle, gdzie ich wiele poległo bardzo. Jako tylko sroższe było niebezpie￾czeństwo, to księżna wychodziła do Szlachty a bajarów swych z dziecięciem na ręku we wdowich szatach i czepku, a stając w podwórcu, zaklinała ich, aby nie jej białogłowy, ale dziedzica jedynego wielkiego rodu, bronili jako mogli. A tem dodawała serca, że się mężnie obraniali, gromiąc Tatar przeważnie”31.

W literaturze historycznej księżna Anastazja zapisała się jako osoba dzielna odważna, biegła w piśmiennictwie. Michał Gliński bezskutecznie starał się o rękę księżnej Anastazji. Mszcząc się za odmowę przyjęcia propozycji małżeńskiej, książę Gliński zniszczył w odwecie Słuck. „Sam zaś kniaź Michał Gliński Słucki zamek obległ, spodziewając się za poradą
swojej strony, iż xiężna Anastasia, jako wdowa na ten czas po książęciu Siemionie
będąca (tylko z jednym synem książęciem Jerzym, dzisiejszych książąt Słuckich
dziadem), albo z strachu albo z namowy łagodnej jemu w małżeństwo przyzwoli,
którą pojąwszy (bo żony nie miał) tak rozumiał, iż mu mocy nie mniejszej, tudzież skarbów za przybycim księstwa Słuckiego i Kopylskiego przybyć miało i już spra￾wiedliwie Kijowskiej stolice, jako udzielnego księstwa przedtym Włodzimirzowi Olgierdowicu książąt Słuckich przodkowi po żenie lub prawem lub wojną dochodzić mógł”32. Glińskiemu zależało na małżeństwie z młodą wdową ze względów finansowych, prestiżowych – dzięki zdobyciu jej ręki, mógłby starać się o władzę wielkoksiążęcą w Kijowie przez wzgląd na nieżyjącego już ojca małoletniego kniazia Jerzego I, kniazia Siemiona Michajłowicza, potomka Olelki, kniazia kijowskiego.

Księżna Anastazja otrzymała od króla Zygmunta I Starego (1506-1548) szereg majątków za udział w walce z Glińskim, m.in. Liszkowo (Liszków) nad Niemnem z folwarkami, siołami i bojarami, które to
dobra wcześniej należały do owego kniazia33, czy też Wiejsieje koło Sejn. Zarówno Liszkowo i Wiejsieje księżna w 1516 r. dostała na „wieczność” i w 1546 r. król Zygmunt I potwierdził ich nadanie synowi księżny Anastazji, Jerzemu I, również na „wieczność”34.

Жена: КНЖ. АНА­СТА­СИЯ ИВА­НОВ­НА МСТИ­СЛАВ­СКАЯ (zm. 1524 r.), córka ks. mścisławskiego Iwana Jurjewicza Lingwenowicza.

VII генерація от Гедиміна.

КН. ЮРІЙ СЕМЕ­НО­ВИЧ (бл. 1492 – 17.4.1542),

син Семе­на Михай­ло­ви­ча, князь слу­ць­кий. swoją młodość spędził uczestni cząc w walkach z Tatarami i Michałem Glińskim.

„Nasamprzód w Sierpniu syn Mengli-Gereja Byty-Gerej Sułtan wpadł niespo￾dziewanie do prowincji Litewskiej mając z sobą sześć tysięcy ludu, zbliżył się pod Słuck. Książę tameczny Symon Juriewicz, znajdował się w tej porze na zamku Słuckim, nie spodziewając się żadnego niebezpieczeństwa, aż gdy jednego ranka obaczył z okna pokojów swoich, za rzeką ku stronie cerkwi S. Jerzego [św. Jerzego] kurzawę i Tatarów, pędzących na koniach, a innych lud pobrany prowadzących, lub mordujących i kazał zamknąć bramy i uzbrajać się ludziom, jakich miał przy sobie. Dziwną się rzeczą zdawało, że ci barbarzyńcy, w dniu jednym, dwadzieścia pięć mil ubiegli przeprawiwszy się przez Prypeć i przyszli pod Słuck, a drudzy, minąwszy to miejsce, poszli pod Kopyl, pięć mil jeszcze dalej. […] Nie dość mając na tem, pod sam koniec roku 1503 i na początku 1504, trzytysięczna banda Tatarów przebrała się znowu pod Słuck, zapędziła się aż w okolice Nowogródka i narobiwszy szkód mnóstwo, poszła
inną drogą, przez błota Hrycyńskie ku Horodkowi”35.

Maciej Stryjkowski przypisał odniesienie zwycięstwa nad Tatarami w bitwie na uroczysku Rutka 20 mil od Kijowa, do której doszło w 1511 r., Jerzemu I Olelkowiczowi. Młody Olelkowicz walczył tam pod dowództwem Andrzeja Niemirowicza. Maciej Stryjkowski tak relacjonuje starcie z Tatarami: „Tegoż roku 1511, Jurgi
xiążę Słuckie Siemionowic, acz młodego wieku ale serca prawie męskiego będąc,
Tatarów, którzy około Kijowa wiele włości byli zwojowali, poraził na głowę i rozgromił, tak iż ich na placu ośm tysięcy poległo, na Rutku urociscu za Kijowem mil 20, których fortelem nocnym pożył, z Andrzejem Niemirowicem, wojewodą kijowskim […]”36.

Będąc jeszcze dzieckiem, w 1508 r. bronił on Słucka wraz z matką Anastazją;

Воз­глав­лял (вме­сте с ма­те­рью) обо­ро­ну Слуц­ка от крым­ских та­тар (1506), от рус. войск (1508) в хо­де рус.-ли­тов. вой­ны 1507–1508. Уча­ст­ник сра­же­ний с крым­ски­ми та­та­ра­ми в уро­чи­ще Рут­ка (1511) и на Оль­ша­нице (1527), рус.-ли­тов. войн 1512–22 (в т. ч. сра­же­ния под Ор­шей, 1514) и 1534–37. Под­дер­жи­вал кн. К. И. Ост­рож­ско­го в борь­бе с канц­ле­ром ВКЛ А. Гаш­толь­дом

Ще юна­ком вда­ло керу­вав (разом із матір’ю) обо­ро­ною Слу­ць­ка, обло­же­но­го війсь­ком кн. Михай­ла Глинсь­ко­го (1508). Учас­ник Оршансь­кої бит­ви 1514, від­зна­чи­вся в роз­гро­мі крим. чам­булів у пд. Київ­щині, біля р. Оль­ша­ни­ця 1527. За допо­мо­гою суд. позо­вів, купівель, успад­ку­ван­ня знач­но при­мно­жив свої земель­ні володін­ня, став­ши одним із най­біль­ших зем­ле­влас­ни­ків у ВКЛ. Був одру­же­ний з Оле­ною Рад­зивілл.

Відо­мий як один з опікунів Києво-Печерсь­ко­го мона­сти­ря. В 1536 г. Сигиз­мунд I Ста­рый пере­дал кня­зю Ю. Слуц­ко­му пра­во назна­че­ния архи­манд­ри­та киев­ско­го Печер­ско­го мона­сты­ря. Это пожа­ло­ва­ние было совер­ше­но еще при жиз­ни дей­ство­вав­ше­го насто­я­те­ля Ген­на­дия: «кгды… в живо­те не ста­нет… мает князь Юрий оный мана­стыр к руком сво­им взя­ти и дати его тому дер­жа­ти, кому воля его з зако­ну гре­че­ско­го будет». После смер­ти став­лен­ни­ка кня­зя Слуц­ко­го пре­ро­га­ти­ва постав­ле­ния мест­но­го архи­манд­ри­та воз­вра­ща­лась вели­ко­му кня­зю37. Воз­мож­ность кня­зя рас­по­ря­жать­ся дохо­да­ми и иму­ще­ством мона­сты­ря в этой гра­мо­те не ого­ва­ри­ва­ет­ся, хотя не исклю­че­но, что по смер­ти Ген­на­дия к нему все же пере­хо­ди­ло пра­во так назы­ва­е­мо­го jus regalium — пра­во свет­ско­го фео­да­ла «поль­зо­вать­ся дохо­да­ми кафед­ры в пери­од от смер­ти епи­ско­па до назна­че­ния ново­го»38.

Poślubił Helenę Radziwiłł, katoliczkę, córkę Mikołaja II Radziwiłła, wojewody wileńskiego, kanclerza litewskiego
(1515-1521). Przed zawarciem ślubu Jerzy I zwrócił się 15 stycznia 1529 r. z prośbą do papieża Klemensa VII (1523-1534), aby ten zezwolił pojąć za żonę osobę odmiennej konfesji39. Zgodnie z ówczesnym prawem synowie mieli być wychowywani w wierze ojca, a córki w wierze matki. Kniaź był człowiekiem tolerancyjnym; choć gorąco przywiąza￾ny do prawosławia, nie żywił uprzedzeń do katolicyzmu (ufundował w 1526 r. kościół katolicki w swych dobrach Wieszczycach)40. Piotr Skarga chciał, w myśl polecenia nuncjusza Antoniego Possesiva, aby książęta Słuccy skłonili się ku wierze rzymskiej i całkowicie przyjęli obrządek łaciński. O ustępstwach na rzecz zwyczajów i wierzeń Kościoła greckiego nie było nawet mowy. Uroczysty akt wyniesienia Zygmunta Augusta (naówczas dziewięcioletniego) na tron wielkoksiążęcy odbył się w dniu św. Łukasza,tj. 18 października 1529 r. w wielkiej sali zamku dolnego w Wilnie. W uroczystości tej brał udział m.in. kniaź Jerzy I Olelkowicz, Olbracht Gasztołd wojewoda wileński i kanclerz (1522-1539), Aleksander Chodkiewicz (1457-1549), starosta brzeski41. Jerzy I zajął w trakcie korona￾cji należne mu w Radzie miejsce z prawej strony króla, jako drugi po biskupie wileńskim. Samo wzięcie udziału w owym akcie koronacyjnym wiązało się z ogromnym uprzywilejowaniem.

W roku następnym Jerzy I otrzymał wraz z Aleksandrem Chodkie￾wiczem starostą brzeskim i Iwanem Hornostajem podskarbim ziem￾skim litewskim, prawo opieki nad metropolią kijowską podczas wakan￾su na stolicy metropolitalnej. Dnia 8 lutego 1535 r. nadał mu król Zygmunt I przywilej na jednorazowe podawanie (zatwierdzenie) ar￾chimandryty Ławry Pieczerskiej w Kijowie. Jerzy I Olelkowicz zmarł 17 kwietnia 154242. Był on od 13 marca 1525 r. namiestnikiem (ciwunem, dzierżawcą) wysokodworskim, po wykupieniu tego urzędu J. Święcickiego43.

Za rządów Jerzego I księstwo słuckie powiększało się w błyska￾wiczny sposób. Kniaź poszerzał swe posiadłości poprzez zakup licz￾nych dóbr w obrębie własnego księstwa i poza nim. Był też niezwykle
hojnym patronem cerkwi w Słucku. Monastyr św. Trójcy stanowił jedno z miejscowych centrów religijnych, w których znajdowała się boga￾to zaopatrzona biblioteka. Kniaź nie stronił również od kontaktów z innymi krajami. Olelkowicze zajmowali się pośrednictwem w handlu między krajami zachod￾nioeuropejskimi a Wschodem (Turcja i uzależnione od niej Wołoszczyzna i Mołda￾wia). Zwłaszcza hodowla koni cieszyła się szczególnym zainteresowaniem kniaziów Słuckich. Albrecht Hohenzollern nieraz w ciągu prawie 30 lat zwracał się do Jerzego I i jego syna Jerzego II Juriewicza z prośbą o nabycie czy znalezienie koni pewnych ras. A. Skiepjan, Olelkowicze w XVI wieku w życiu społeczno-kulturalnym Wielkiego Księstwa Litewskiego44.

Ze związku małżeńskiego z księżną Heleną Radziwiłł kniaź Jerzy I miał córkę Zofię i dwóch synów: Semena i Jerzego.

Жена: OLENA RADZIWIŁŁ, córka Mikołaja II Radziwiłła herbu Trąby (ok. 1470-1521); matką Heleny Radziwiłł była Elżbieta z Sakowiczów (zm. po 1542 r.), córka Bogdana, wojewody trockiego i jego jedyna spadkobierczyni45.

КНЖ. ОЛЕК­САНДРА СЕМЕНІВ­НА СЛУ­ЦЬ­КА (1520, † до 1556)

Córka kniazia Semena Michajłowicza i księżny Anastazji Mścisław￾skiej, księżna Aleksandra Semenowna, poślubiła w 1523 r. kniazia Konstantego Iwanowicza Ostrogskiego (1460-1530), hetmana wielkiego litewskiego, kasztelana wileńskiego, wojewodę trockiego46. Intercyza ślubna między Konstantym Ostrogskim a jego drugą żoną Alexandrą, księżniczką słucką z roku 1520, którą kniaź Ostrogski wziął za żonę według obrządku greckiego. Księżniczka otrzymała w posagu tysiąc złotych czerwonych węgierskich i wyprawę o wartości 3000 kop groszy litewskich47.

Aleksandra Słucka to druga żona kniazia, pierwszą natomiast była (ok. r. 1509)
Tatiana, córka księcia Semena Juriewicza Holszańskiego. Z pierwszego małżeństwa
kniaź pozostawił syna Eliasza; kniaź posiadał olbrzymie majętności, jakie uzyskał głównie z nadań hospodarskich udzielanych mu tytułem nagrody za sukcesy wojenne i wynagrodzenia za ponoszone w wojnie nakłady.48. Księżna Aleksandra miała z kniaziem Konstantym syna Konstantego Wasyla i córkę Zofię, która zmarła w wieku dziecięcym. Wychowaniem kniazia Konstantego Wasyla Ostrogskiego (około1524/1525-1608)48, późniejszego marszałka ziemi wołyńskiej, woje￾wody kijowskiego zajęła się jego matka Aleksandra Semenówna Ostrogska (księżna zmarła po 1556 r.)49. Wychowywał się pod opieką matki w Turowie, a jego majątkiem zarządzał starszy brat Ilia (Eliasz).

VIII генерація от Гедиміна.

СЕМЕН ЮРІЙ­О­ВИЧ ОЛЕЛЬ­КО­ВИЧ СЛУ­ЦЬ­КИЙ

syn kniazia Jerzego I i księżnej
Heleny Radziwiłł. Kniaź Semen Juriewicz ożenił się z Halszką Ostrogską67, wojewodziną poznańską, córką Eliasza, kniazia Ostrogskiego, starosty bracławskiego i winnickiego, oraz Beaty Kościeleckiej podskarbianki wielkiej koron￾nej. Słynna Halszka to Elżbieta Górkowa (1539-1582), znana po￾wszechnie pod zdrobniałym imieniem Halszki. Została ona dziedziczką wielkiej fortuny na Wołyniu i Ukrainie, co czyniło ją dobrą kandydatką do zamążpójścia. Semen Olelkowicz, aby zostać mężem Halszki, uda￾wał żebraka. Co więcej, musiał też, w pewnym sensie, przyzwolić na bigamię. Dnia 11 marca 1559 r. książę Olelkowicz znalazł się w klasz￾torze dominikanów, gdzie w owym czasie znajdowała się księżniczka
i tam też doszło do zawarcia małżeństwa. W istocie jednak nie dane było księciu Semenowi Juriewiczowi spędzić z księżniczką długich szczęśliwych lat; książę zmarł w 1560 roku. Więcej o zawiłych i dramatycznych losach Halszki z Ostroga (Elżbiety Górkowej) zob.50. O kniaziu Siemionie Słuckim i Halszce z Ostroga napisał też M. Stryjkowski: „Roku zaś 1559, Siemion Olelkowic książę Słuckie przyjechawszy nieznacznie do Lwowa, wziął ślub z księżną Halską Iljanką Ostrogską, poślubioną przed tym Lukaszowi panu z Górki, o co wielkie burdy między nimi z obudwu stron były urosły, aż to król w Krakowie ledwo utamował i to na czas”51 oraz W. Kojałowicz: „Siemion roku 1559 wziął był w małżeństwo Elżbietą x. Ostrogską, zaręczoną p. Gorce, stąd wiele kłopotów miał”52.

Księżniczka Halszka, mimo że formalnie pozostawała w związku małżeńskim z Łukaszem Górką, zdecydowała się poślubić księcia Se￾mena i odtąd miała dwóch mężów. Znamienne, że Beata Ostrogska, matka Halszki, uważała małżeństwo córki z Łukaszem Górką za nie￾ważne, gdyż zawarto je bez jej zgody. Potajemnie rozpoczęła układy z dwoma nowymi konkurentami do ręki Halszki — księciem Janem na Ziębicy i Oleśnicy, owdowiałym po Krystynie Szydłowieckiej i księciem Semenem Słuckim. Jednak książę Jan na Ziębicy i Oleśnicy nie był kandydatem, na którego patrzyłby przychylnym okiem Radziwiłł Czarny jak i inni wtajemniczeni w sprawę magnaci, zaś Semen Olel￾kowicz zyskał przychylność Beaty Ostrogskiej. Radziwiłł Czarny obiecał matce Halszki, że poprze księcia Olelkowicza jako kandydata na męża jej córki (Olelkowicz był synem jego stryjecznej siostry — Elżbiety
Radziwiłłówny).

Z krótkiego związku z Halszką kniaź Semen nie miał potomstwa.

Жена: КНЖ. ГАЛЬШ­КА ОСТРОЗЬ­КА

ЮРІЙ ІІ ЮРІЙ­О­ВИЧ (бл. 1531 – 9.11.1578),

син Юрія Семе­но­ви­ча, князь слу­ць­кий (с 1542, до 1560 совм. с бра­том Се­мё­ном), член рады ВКЛ, уча­ст­ник Ли­вон­ской вой­ны 1558–83. Ссу­жал день­га­ми вел. кн. Си­гиз­мун­да II Ав­гу­ста, за что по­лу­чил от не­го в дер­жа­ние Пин­ское (1559–61) и Боб­руй­ское (с 1561) ста­рос­тва. При­знал Люб­лин­скую унию 1569; до­би­вал­ся, но не по­лу­чил мес­та в Се­на­те Ре­чи По­спо­ли­той. Двор кня­зя яв­лял­ся важ­ным цен­тром пра­во­слав­ной куль­ту­ры в ВКЛ, при нём жи­ли бе­жав­шие в ВКЛ из Рус. гос-ва ста­рец Ар­те­мий и Марк Са­ры­хо­зин, в 1576–78 ра­бо­тал ис­то­рик М. Стрый­ков­ский, поль­зо­вав­ший­ся ру­ко­пи­ся­ми кня­же­ской биб­лио­те­ки в Слуц­ке для на­пи­са­ния сво­ей «Хро­ни­ки». У скла­ді військ ВКЛ й на чолі влас­ної коро­гви брав участь у Лівонсь­кій вій­ні 1558–1583. Був одним із кре­ди­торів вели­ких князів литовсь­ких і патро­ном відо­мо­го пое­та й істо­ри­ка М. Стрий­ковсь­ко­го, який кори­сту­вав­ся його гостин­ністю та б-кою під час напи­сан­ня слав­но­звіс­ної «Хроніки польсь­кої, литовсь­кої, жмудсь­кої та всієї Русі».

Podobnie jak jego ojciec Jerzy I stale zasiadał w Radzie panów litewskich jako książę słucki. Nie brał udziału w sej￾mie lubelskim w 1569 r. prawdopodobnie z powodu choroby i fakt ten spowodował, że odsunięto go od życia politycznego na Litwie. Jako jedyny spośród wielu wielmożów litewskich rzeczywiście stracił na skutek reform, wprowadzonych wraz z unią lubelską53. Życie Jerzego II Słuckiego przypadło na okres burzliwy w dziejach Kościoła Katolickiego i Prawosławnego. Otóż według Kazimierza
Chodynickiego, Katarzyna Tęczyńska była katoliczką, jednak pochodziła w linii żeńskiej rodu prawosławnego. Wyznanie prawosławne babki i matki wywarło duży wpływ na postawę wyznaniową księżnej.
Przyjęła ona wszystkie ruskie zwyczaje kulturowe i „religię grecką”. Pomimo tego nuncjusz Antonio Possesivo nawiązał z kniaziem słuckim bliskie relacje spodziewając się, że wraz z synami zmieni on wyznanie na łacińskie. Jednym z powodów zabiegania o pozyskanie dla katolicyzmu kniazia słuckiego, a także Ostrogskiego (który w odróżnieniu od Olelkowicza miał do obrządku łacińskiego wrogie nastawienie), było wpływowe stanowisko obu książąt oraz to, że posiadali w swych dobrach drukarnie, w których drukowano pisma wrogie Kościołowi katolickiemu. Possesivo przypisywał niezmiernie ważne znaczenie do propagandy za pomocą książek, m.in. z tego właśnie powodu zwrócił uwagę na tych magnatów. Co do istnienia drukarni w Ostrogu nie ma wątpliwości; co zaś do drukarni w Słucku, pewności nie ma; jak pisze jednak Chodynicki, „[…] nawet, gdyby drukarnia ks. Słuc￾kich nie istniała, nie zmienia to faktu, iż mniemanie o jej istnieniu było jedną (obok wielu innych) z przyczyn dążenia do pozyskania dla katolicyzmu tych książąt przez Possesiva”54. „Przy klasztorze słuckim istniała również pracownia pisarska zaopatrująca w księgi liturgiczne pobliskie cerkwie i klasztory”.55.

Za pontyfikatu papieża Grzegorza XIII (1572-1585) wzrosło dążenie do rozpowszechnienia katolicyzmu wśród prawosławnych. Grzegorz XIII do ks. Jerzego Słuckiego 1 listopada 1578 r., „[…] optamus et precari non desistimus, ut omni rituum diversitate remota non solum splendeas ea laude, qua semper maiores tui Poloniae Reges in catholica Ecclesia cla￾ruerunt, sed referas etiam a Deo praemia omni existimatione maiora et sempiterna”56. Po zakończeniu soboru trydenckiego (1545-1563) podporządko￾wanie Rzymowi wyznawców Kościoła wschodniego stało się jednym z głównych działań polityki Stolicy Apostolskiej. Misja legata papieskiego o. Antonio Possesivo na terenie Rzeczypospolitej nie była zatem
przypadkowa – nie odniósł on sukcesu u cara Iwana IV Groźnego, u którego miał pozyskać Moskwę do unii kościelnej. Zatem Stolica Apostolska skoncentrowała się na Kościele prawosławnym w Rzeczy￾pospolitej.
Papież Grzegorz XIII w swym breve do kniazia Jerzego II Olelko￾wicza pisał o odrzuceniu wszelkiej różnicy obrządków70. Papież napi￾sał do kniazia także inne listy, ale Jerzy II nie zapoznał się z ich treścią, ponieważ zmarł 16 listopada 1578 r.

Nuncjusz Possesivo do akcji unijnej skierował jezuitów, którzy wzięli na siebie główny ciężar przygotowywania synodu i pozyskania do jedności kościelnej możnowładców prawosławnych. Jednym z ele￾mentów przygotowawczych do synodu brzeskiego 1596 r. było wyda￾nie rozprawy rektora seminarium jezuickiego w Wilnie – Piotra Skargi – O rządzie i jedności Kościoła Bożego pod jednym pasterzem i o grec￾kim od tej jedności odstąpieniu. Gorliwością w propagowaniu unii i „nawracaniu prawosławnych” dorównywał Skardze Benedykt Herbst,nazywany jeszcze za życia „apostołem Rusi”57.

Piotr Skarga polecał księżnie Tęczyńskiej Słuckiej swoją książkę «O jedności Kościoła Bożego…». Wskazywał jednak nie na te ustępy, w których pisał, że w Kościele katolickim Rusini mogą zachować
wszystkie swoje zwyczaje i ceremonie, ale kładł nacisk na niebezpie￾czeństwo, jakie zagraża zbawieniu dusz tych, którzy nie chcą przystąpić do Kościoła katolickiego. Skarga nie zgadzał się na żaden kompro￾mis w zakresie zwyczajów kościelnych. Księżna Tęczyńska miała zwyczaj przystępowania do komunii pod dwiema postaciami. Natomiast
duchowny bezwzględnie występował przeciwko takiej praktyce i osta￾tecznie księżna Katarzyna uległa jego wpływom. Udało się również Skardze nakłonić jej syna, Jana Symeona, do przyjmowania komunii według obrządku Kościoła łacińskiego58.
Sam ożenek z Katarzyną z Tęczyńskich był dla kniazia Jerzego II bardzo korzystny; małżonka wniosła w posagu Kraśnik obok Lublina59.

Jerzy II doczekał się ze swą małżonką Katarzyną Tęczyńską trzech synów: Jana (Iwana) Symeona, Aleksandra i Jerzego III. W XV i na początku XVI wieku młodzież raczej nie oddalała się poza granice Wielkiego Księstwa Litewskiego, ale w latach 30-tych XVI stulecia sytuacja zaczęła ulegać zmianie. Okres renesansu i refor￾macji to czas wyjazdów do uniwersyteckich ośrodków światowej klasy,
oddalonych od domów rodzinnych o setki, jeśli nie tysiące kilometrów. W drugiej połowie XVI wieku magnateria litewska, jak i książęta ruscy, idąc w ślad za Radziwiłłami, zaczęli traktować kształcenie zagraniczne jako element obowiązkowy w szkoleniu własnych synów. Edukacja zagraniczna stała się jednym z czynników umożliwiających przyszłą karierę na arenie politycznej, społecznej60. Wykształcenie ta￾kie okazywało się wręcz niezbędne, a obycie w świecie kultury i sztuki pożądane. Jerzy II dostrzegał korzyści płynące z edukacji synów poza domem. Uważał, że prócz umiejętności pisania i czytania, młodzieńcy mogli uczyć się o rzemiośle rycerskim i obyczajach poprzez obserwację, zwłaszcza zaś powinni „zażywać” tego synowie z zacnych rodów61.

Dlatego też nakazał swej małżonce wysłać każdego z trzech synów na okres od dwóch do trzech lat na dwór wybranego przez nią władcy lub magnata. Istotne, że Jerzy II pod groźbą przekleństwa zakazywał sy￾nom porzucić „ruską wiarę”. Książę zdawał sobie z pewnością sprawę, że za granicą synowie zetkną się z naukami reformatorów, a owo zerk￾nięcie wywoływało w nim niemałe obawy. Dbałość ze strony ojca o stan intelektualny synów była także wynikiem nienajlepszego pozio￾mu edukacji w Wielkim Księstwie Litewskim. Jerzy II nie doczekał się jednak osobiście wyjazdu synów poza granice Wielkiego Księstwa Li￾tewskiego, ponieważ zmarł. W spadku przekazał swój ojczysty zamek słucki wraz z przyległo-
ściami „jako starszemu” synowi Jerzemu III. Zapis ów był raczej sym￾boliczny, gdyż resztę majątku książę podzielił równo między wszyst￾kich synów. Relacje o równym podziale majątku księcia Jurija (jak
często był nazywany w swoim otoczeniu) między synów nierzadko zamieszczano w literaturze historycznej. Warto przyjrzeć się choćby jednej takiej wzmiance zamieszczonej w Starożytnej Polsce pod względem historycznym…: „Po zgonie Jerzego II Olelkowicza w r. 1578, który miał za sobą Katarzynę Tenczyńską, trzej jego synowie tak się równo podzielili
bogatą dziedziną ojca swego, że nawet miasto Słuck na trzy części rozebrali między siebie. Jerzy dostał stare miasto z zamkiem dolnym niższym, Jan Symon nowe mia￾sto, to jest Trojczany z dworem zowiącym się nowy dwór, Aleksander zaś część mia￾sta zowiącą się Ostrów. W ważnym akcie tego działu, książęta podług woli ojca, zachowali sobie wspólną kollacyą monasteru św. Trójcy przy starem mieście, mona￾steru ś. Eliasza, i jeszcze jednej cerkwi w starem mieście, zależącej od cerkwi sobor￾nej na zamku znajdującej się, oraz kościoła rzymsko-katol. przy zamku położonego”62.

Książę Jerzy II za życia przekształcił Słuck we wspaniałe centrum kultury prawosławnej. W latach 60-tych w Słucku znalazł schronienie zbiegły z Moskwy ihumen Artemiusz – teolog, przeciwnik reformacji, do którego ludzie z całego Wielkiego Księstwa Litewskiego przyjeż-
dżali z pytaniami natury religijnej i moralnej. Warto wiedzieć, że Słuck utrzymywał kontakty z innym ośrodkiem
kulturalno-religijnym, jakim był Supraśl. Centrum to darzył uznaniem też Maciej Stryjkowski. Ów ceniony kronikarz, urzędujący na dworze księcia Jerzego II Słuckiego w latach 1575-1579, był blisko przywiąza￾ny do ktitorów supraskich, tj. przełożonych monasteru w Supraślu.
A. Mironowicz podkreśla, że Supraśl i Słuck były ze sobą blisko powiązane jako dwa istotne prawosławne ośrodki w tym czasie. Otóż monaster prawosławny znajdujący się w Słucku „przy gwarnym i świato￾wym dworze ks. Słuckich”, utrzymywał bliskie kontakty z różnymi pla￾cówkami prawosławia, a związki między Słuckiem a Supraślem polegały głównie na wymianie intelektualnej. Jak w podobnych tego typu ośrodkach, również i przy monastyrze słuckim istniała pracownia pisar￾ska, zaopatrująca w księgi liturgiczne pobliskie cerkwie i klasztory63.

Miejsce pochówku kniazia nie jest dokładnie znane. Wiele przemawia jednak za tym, że Jerzego II pochowano w kaplicy lubelskiej. Można spotkać się z następującymi wyjaśnieniami: E. Kotłubaj wskazuje na kościół o.o. Jezuitów w Lublinie w kaplicy Świętego Stanisława Kostki (Galeria Nieświeżska portretów Radziwiłłowskich opisana historycznie przez Edwarda Kotłubaja; z drzeworytami Michała Starkmana. Wilno 1857, s. 91). U K. Niesieckiego w Herbarzu Polskim
także widnieje wzmianka, iż Katarzyna Tęczyńska „naprzód żyła z książęciem Słuckim, potem z Radziwiłem Krzysztofem wojewodą Wileńskim, i hetmanem, ta w Lublinie, przy kościele naszym kaplicę bogatą wystawiła, w której pierwszego męża swego pogrzebła” (Lipsk 1842, t. IX, s. 68). Podobnie czyni „[…] w podziemiach kościelnych, prócz Jana Siemiona Olelkowicza, księcia Słuckiego, ostatniego z rodu, zmarłego w Kraśniku roku 1593-go, spoczywają tam także brat jego rodzony, Aleksander Olelkowicz, książę Słucki, zmarły w Lublinie 1592 i ojciec ich, Jerzy Olelkowicz, książę słucki, ożeniony z Katarzyną Tenczyńską, za którą wziął dobra Kraśnik w Lubel￾skiem, zmarły w Kraśniku 1578. Ci trzej książęta słuccy spoczywają w dosyć dobrze jeszcze zachowanych trumnach (r. 1877) w podziemiach pod presbiteryum lubelskiego katedralnego kościoła. Dostęp do tych grobów, jako też i do będących pod obu bocz￾nemi kaplicami, pod nawą główną i dwoma bocznemi dziś już nie istnieje, w czasie bowiem ostatniej restauracyi kościoła r. 1877 na usilne żądanie ówczesnego gubernialnego budowniczego, Szamoty, szczelnie został zamurowany […].”,W.K. Zieliński,
O grobach Olelkowiczów, książąt Słuckich, [w:] „Biblioteka Warszawska”. Warszawa
1890, t. 2, s. 307-308. J. Wolff Kniaziowie litewsko-ruskich… podaje, że kniazia po￾chowano w Kijowo-Pieczerskiej Ławrze. Z kolei M. Stryjkowski w Kronice pisze, że Jerzy II pochowany został w Słucku. O śmierci kniazia napisał w swoim pamiętniku Teodor Jewłaszewski: „Tegoż roku 1578, dnia 9 listopada w niedzielę, umarł książę Jerzy Słucki, pan sławny z wielu bogactw i zebranych skarbów”. Pamiętnik Teodora Jewłaszewskiego nowogrodzkiego podsędka: 1546-1604. Warszawa 1860, s. 35.)).

Jego śmierć nastąpiła 16 października 1578 r. w miejscowości Nowy Dwór64. Dwór ten jak i przyległy do niego folwark wraz z włościami były rodową własnością książąt Olelkowiczów.

Po śmierci męża Katarzyna wyszła w 1581 r. ponownie za mąż za Krzysztofa Radziwiłła zwanego „Piorunem” (1547-1603), kasztelana
trockiego, wojewodę wileńskiego. Księżna zmarła 19 marca 1592 r. w wie￾ku 48 lat.

??Похо­ва­ний у Києво-Печерсь­ко­му мона­сти­рі.??

Жена: KATARZYNĄ Z TĘCZYNA (1558-1592), córką Stanisława hrabiego Tęczyńskiego wojewody krakowskiego (1581-1588).

КНЖ. СОФІЯ ЮРІВ­НА СЛУ­ЦЬ­КА († 1571)

Córka kniazia Jerzego I, księżniczka słucka Zofia (zm. 1571), poślubiła Jerzego (Jurija) Chodkiewicz kasztelana trockiego (1566-1569), najmłodszego syna
wojewody nowogrodzkiego Aleksandra. Zofia Słucka była drugą żoną Jerzego Chodkiewicza; pierwsza małżonka to Eugenia Hornostajówna, z którą Chodkiewicz miał syna Konstantego i córkę Zofię.
((J. Jasnowski, Chodkiewicz Jerzy (Jurij). PSB. Kraków 1937, t. III, s. 369.)).

Chodkiewicz zmarł nagle na apopleksję 6 czerwca 1569 r. (przybył do Lublina 3 czerwca 1569 w celu obrony litewskiej koncepcji unii, ale nie doczekał się już
wznowienia obrad). Ze związku z Chodkiewiczem księżna wydała na świat córkę Halszkę (ur. 19 czerwca 1539 r. w Ostrogu, zm. 1582 r.). Halszka natomiast wyszła za mąż za Wacława Szemeta starostę rosieńskiego (1575-1581), starostę smoleńskiego (1597-1600). Zofia Słucka urodziła Jerzemu Chodkiewiczowi również dwóch sy￾nów: Jerzego (zm. 1595 r.) i Hieronima (1560-1617). Bracia Chodkie￾wiczowie przez długi czas po śmierci ostatnich książąt Słuckich: Jana
(Iwana) Symeona, Aleksandra i Jerzego III sprawowali prawną opiekę nad małoletnią księżniczką Zofią Olelkowiczówną (1586-1612) i jej ogromnym majątkiem.

IX генерація от Гедиміна.

КН. ЮРІЙ III ЮРІЙ­О­ВИЧ (17.8.1559–6.5.1586),

син Юрія Юрій­о­ви­ча, князь слу­ць­кий, остан­ній з роду О. по чол. лінії. С 1582 по­сле раз­де­ла с брать­я­ми вла­дел б. ч. Слуц­ка и Слуц­ко­го кн-ва. За його часів князівсь­кий двір у Слу­ць­ку зали­шав­ся знач­ним культ. цен­тром. Лич­но уча­ст­во­вал в соз­да­нии Слуц­ко­го Еван­ге­лия (1580–82). Піс­ля смер­ті його доч­ки Софії Слу­ць­ке і Копильсь­ке князів­ства перей­шли у влас­ність Рад­зивіл­лів, з одним з яких, Яном, вона була у шлю­бі.

Urodził się 17 września 1559 r. Nuncjusz apostolski Alberto Bolognetti (1576-
1585)65. wraz z jezuitą Stanisławem Herbestem byli zwolennikami przeważającego wówczas w sferach katolickich poglądu, iż wśród prawosławnych najlepiej rozpowszechniać katolicyzm w formie łacińskiej. Jednakże te zapatrywania musiały ulec zmianie przy pozyskiwaniu dla Kościoła katolickiego wpływowych wielmożów ruskich, którzy byl bardzo gorąco przywiązani do obrządku wschodniego. Ta modyfikacja
przejawia się przy zabiegach Bolognettiego o zjednanie dla Kościoła
ks. Jerzego Słuckiego i książąt Ostrogskich, mecenasów prawosławia.
Zabiegi te rozpoczęli ci dwaj gorący zwolennicy obrządku łacińskiego
po powrocie młodego księcia Słuckiego z wojaży po Europie w 1583 r.
W odróżnieniu od młodszych braci, Jerzy III pozostał przy wierze
przodków i był gorliwym wyznawcą wiary greckiej. Dawał on hojne
ofiary na rzecz cerkwi i monastyrów prawosławnych108. Katarzyna
Tęczyńska, wychowywana w Krakowie w ówczesnym ognisku wiedzy
i postępu, jakim był dwór królewski, miała na wszystkich swych synów
dodatni wpływ, a jej zamiłowania do kultury i sztuki odziedziczył
szczególnie najstarszy z synów, Jerzy III109.
Przyjrzyjmy się jednak bliżej zabiegom Bolognettiego. Nuncjusz
w swych zamiarach natrafił na znaczne trudności z powodu przywiąza￾nia ks. Słuckiego do obrządku wschodniego. Wówczas próbował skło￾nić księcia Słuckiego do przyjęcia przynajmniej katolicyzmu według
obrządku wschodniego110. Nuncjusz nie widząc innego sposobu pozy￾skania Olelkowicza dla katolicyzmu, zdecydował się na pewne ustęp￾stwo. Po omówieniu spraw dogmatycznych, Jerzy III zgodził się na
przyjęcie katolicyzmu, z zachowaniem jednak rytuału greckiego. Pod
wpływem nuncjusza, książę 6 lipca 1583 r. napisał do papieża list,
w którym wyrażał swą chęć do pracy nad zjednoczeniem Kościołów
i prosił o przysłanie do swych dóbr kapłanów greckich z Rzymu111,
którzy mogliby w jego posiadłościach szerzyć „prawdziwą religię
grecką według czystej i katolickiej nauki starożytnych ojców”112. Papież w liście z dnia 3 września tego roku obiecał spełnić jego życzeniu
i zachęcał go do pracy nad zjednoczeniem Kościołów113.
Pozyskanie dla katolicyzmu Olelkowicza było sprawą niezwykłej
wagi; z nadzieją tą nuncjusz Bolognetti snuł rozległe plany. Dyplomata
papieski spodziewał się, że zostanie w Słucku założone biskupstwo
grecko-katolickie, skąd można będzie propagować na całą Ruś katoli￾cyzm
114. Jednakże te projekty nie zrealizowały się. Książę nie przyjął
katolicyzmu i nie rozwinął szerszej działalności misyjnej. Do śmierci
zachował przywiązanie do obrządku wschodniego; przed zgonem ksią-
żę życzył sobie być pochowanym w monasterze Kijowsko-Peczerskim,
tam gdzie znajdowały się szczątki jego przodków115. Właściciel księ-
stwa słuckiego przeżył zaledwie 26 lat 8 miesięcy i 19 dni116.
Słusznie napisał Alojzy Sajkowski, że niewiele mamy listów pisanych
z Włoch do rodziców w XVI w., zwłaszcza zaś tworzonych po
polsku117. Ważność treści listu uzasadnia jego obszerne przytoczenie:
„Żadnej rzeczy swej własnej tak sobie nie ważę, abym WKM. dla niej
miał o frasunek przywodzić, i przeto list napisałem o moim zadłużeniu
oznajmując, tego nie oznajmując, co mnie więcej dolega, postępek
mego pana Strzeszkowskiego przeciw mnie. I chciałem ja był już cale
zaniechać, a powoli potem bez frasunku WKsM. jego sprawy ukazać,
ale iż on czując się winnym chce pisaniem swym wynieść ze wszystkiego, na mnie obaliwszy przyczynę zadłużenia i złego rządu,
musze i ja dać o sobie sprawę i okazać niewinność moje, ale i w tym,
jako we wszystkim ze mną się obłudnie obchodzi, bo onegdaj
powiadał, iż pisać do WKsM. nie miał co, a napisawszy zataić chciał
listku i którego, by prawdziwie był napisany, i miał by jej mnie
samemu dał czytać, jako ja jemu moje listy do przeczytania posyłałem.
We Wrocławiu jeszcze przez jego leniwą wyprawę i nikczemne rzeczy
kupowanie na mnij półtora tysiąca złotych ja szkoduję. Począł się takim
mieć, że nie za starszego sługę, ale za ojczyma albo opiekuna WM.
raczyłaś mi go dać. Nigdy inakszy jeno gniewliwą twarz i słowa z furią
na mnie, a niejedna, aby na mnie jako na pana od sługi wzgląd
i uczciwość w opowiadaniu, ale ani jako równy równemu zwykł na
pytanie albo na ukazanie zwykł odpowiedź dawać. W ten czas ja
winien, że WKsM. o tym nie oznajmił, czując się, żem już w tych
leniach, w których nie trzeba mi nóg stawiać, a iż Pan Bóg wziąwszy
tego, który miał prawo ze mną surowie się obchodzić i na mnie fukać,
nie zostawił mnie pod inną zwierzchnością, jeno pod posłuszeństwem
WKsM. samej, która z baczenia swego nigdy dziesiątej części po mnie
tego posłuszeństwa nie żądasz, jako mój pan starszy, bo jej potrawki
jednej przyczynić i jednej osoby wezwać zgoła bez pozwolenia jego nie
trzeba. Ten ciężar dźwigałem przez wszytką niemiecką ziemię, aż do
przyjechania do mnie książęca Siemiona, który, zastawszy mnie w takiej
szkole, a połowice jeno wiedząc, co się ze mną działo, sam mnie
z miłości braterskiej żałował. Uprzągł sobie w głowie swojej, że ja
i mówić słowa, i ustąpić kroku, i pojrzeć nie miał, jeno aż z jego
dozwoleniem, i co dzień prawie mi to otworzycie mawiał, że dla tego
ze mną wyjechał, aby uczciwość ze mnie u ludzi mu rosła; o czym ja
rozumiałem opak, że on dla mojej uczciwości od WKsM. ze mną był
posłany. Zastał mnie ks. Siemiona, a ja kilkanaście próśb do niego
uczynionych wymodlić nie mogłem, aby mi był kilku skór za kilka
koron na miesiąc obicia do jadalny sali dostał, a jako tego nie chciał,
tak ani najmniejszej rzeczy, gdym ja choć najsłuszniej kazał dać.
Z fukiem wszystko odparowując, aż nawet przy ks. Siemionie, gdy
zapalony przyszedłszy przy wszystkich dwiema diabłom mnie oddawał,
ledwie mu się wstrzymał człowiekiem będąc, żem mu takich słów
zapłacił. Zezna przed WKM. ks. Siemion, jako przed nim samym nie
mógł się wstrzymać, aby mi sromotnych słów, których nie cierpiał był,
nikomu nie miał zadawać, miedzy którymi najuczciwsze to było, żem
ja błazen. Nawet zezna pan brat, że mnie groził zabić, gdybym mu co przykrego mówić, albo do broni się nań porwać miał. A iż był sobie co
lepsze mieszkanie wziął, mnie w ciasne i w podłe wprawiwszy,
posłałem do niego, aby mi to mieszkanie puścił, tak się rozjadał, że
powiadając, że zawdy sławie i uczciwości przywykł, że po sławę
przyjechał, że po poczciwości chodzi – zawdy obecnie o tej uczciwości
i zacności swej woła.
W ten czas, kiedym brata wyprowadzał kilka mil, przeniósł sie
z domu mego i na mój koszt sługami, szkapami, na wielką zelżywość
do najświętszego domu gościnnego najmniej trawiąc dwie niedzieli,
tam będąc choć dosyć zelżywości starszego mego, gdy ludzie wszyscy
widzieli w karczmie mieszkając ku większemu oblężeniu, to z Hiszpany,
to z Włochy o mnie obecne rozmowy.
W niebytności mojej dobrowolnie sie ode mnie przeniósłszy, żałując
zaś, w głupstwie swym zaś obaczywszy sie, chciał iść do urzędu, do
senatu tutecznego i cyrografem WKsM. abo plenipotencją dochodzić,
aby mie senat pod posłuszeństwo i władzę jako szkapę albo towar jaki
przesądził, co u ludzi mądrych śmiech z onego, ale mnie zelżywość
wielką by było uczyniło. Tak mi zadziaławszy, gdy pan starosta namówił,
że sie do mnie wprowadził z oną dumą i mniemaniu o wielkim rozumie
swym, nie dosyć ma na tym, że równo ze mną siedzi, równo jeździ, do
czapki mnie nie uprzedzi, ale chce po staremu po mnie, sam nie wiem,
czego. Każda rzeczy by najlepsza, by najprzystojniejsza – u niego zła,
przeto że nie z jego głowy, o której głowie nie przestawać o ni powiadać
co dzień, że mądra, że ludzie wielcy sprawy przezeń odprawowali, stąd
że cokolwiek chto inny do mnie rzeczy, głupie każdy mówi, co jedno
nie on. Jako się na tym myli, jak sie, choć młody, nie jedno przypatrzył,
ale prawie domacał, że wiadomość postronnych obyczajów najmniej
nie masz i częstokroć z moim wstydem. Tak w Niemczech, tak tu we
Włoszech w… postępkach około mnie ani wiedział, gdzie obrócić, i tak
jest sposobny do ochmistrzostwa, jako mój karosz do hetmaństwa (iż
gdym był bardzo zachorzał i za pilnością jednego doktora, który jest
z domu jednego szlacheckiego zacnego, w kilka dni ozdrowiałem,
prosiłem go i upomniałem kilkanaście kroć, aby temu doktorowi pracą
nagrodził, gdyż ten co zacniejszych chodząc mógł mnie osławić, nic na
prośbę i upomnienia moje nie uczynił. Trafiałem sie z doktorem po
ulicach ze wstydem patrząc nań, a pan Strzeszkowski w tem ode mnie
sie wyniósł i przy sobie moich pieniędzy zostawiwszy blisko trzech set
koron, dziesiąci doktorowi żałował i w tym WKsM. poznać jego szafunek i życzliwość, przeniósł się ode mnie pieniądze moje własne
wziąwszy, a ja zostawszy z kilkadziesiąt osób i bez pieniążka złamanego
musiałem łańcuch, którym chował dla przygody w chalifie wielki zastawić
i potem sprzedać, przy czym był brat, ks. Siemion. Jeszcze mało na tym,
że pieniądze wziął sobie, ale upominał mi się dwustu czerwonych
złotych, które powiada, że wydał w drodze, o czym nigdy nie wspominał
jadąc i owszem stało nam pieniędzy aż do Mediolanu i dwiema sty
czerwonych brata Aleksandra ratował we Wrocławiu). Proszę uniżenie
WKsM., racz mnie z długu co rychlej wyswobodzić, a potem od tego
człowieka wyzwolić, który napijając się a śpiąc, a o rozumie swym wielkie
rzeczy powiadając, chce wszystek rząd odprawować, który za niego ani
był, ani być może. Ja jednak, póki albo się sam nie namyśli dla swej
wiary, albo od WKsM., który uniżenie służy moje łaski WKsM. mej
M. pani i matki pilnie zalecam, daj Panie Boże, abych WKsM. w dobrym
zdrowiu oglądał. Datum z Mediolanu 14 Octobris RP 1580.”
List, którego autorem był Jerzy III, napisano po polsku i książę skie￾rował go do matki. List ten ma nieocenioną wartość poznawczą, po￾nieważ daje wgląd w miejsca, jakie odwiedzili młodzi Olelkowicze.
List Jerzy III napisał w Mediolanie dnia 14 października 1580 r. Przyj￾rzyjmy się zatem wymowie tego pisma: książę Jerzy III uskarża się
przed matką na swego protektora-guwernera Strzeczkowskiego, który
wykonując pracę wymagającą rozwagi w podejmowaniu wszelkich
decyzji, okazał się człowiekiem pozbawionym morale.
Wspomniano wyżej o znamiennej roli preceptora przy okazji pere￾grynacji księcia Aleksandra. Warto przypomnieć raz jeszcze, że owa
głowa „dworu”, całego orszaku książęcego, zwana też ochmistrzem,
mentorem, inspektorem, gubernatorem, dyrektorem, eforusem była
odpowiedzialna za bezpieczny przebieg całej wyprawy oraz zapewnie￾nie wszystkim pozostałym uczestnikom podróży godziwych warunków
życia w trakcie podróży i nauki118. Co więcej, preceptor gospodarował
powierzoną mu przez rodziców młodego pana gotówką. Funkcja ta
była zatem niezwykle odpowiedzialna. Jak można wyczytać z listu
księcia Jerzego III, Strzeszkowski nie wywiązał się ze swego obowiąz￾ku guwernera, wręcz haniebnie sprawował powierzone mu zadania,
wydając na swe zachcianki nie swoje pieniądze, i przynosząc tym sa￾mym wstyd całemu gronu ochmistrzostwa. Choć obowiązki kierownika zagranicznych podróży młodzieży polskiej, litewskiej, ruskiej nie nale-
żały do łatwych, to mogli je wypełniać jedynie ludzie ze stosownym do
tej funkcji przygotowaniem, predyspozycjami oraz cieszący się ogrom￾nym zaufaniem rodziców. Taki guwerner (będący niekiedy przyjacie￾lem, powiernikiem młodego księcia, magnata) wręcz musiał stanowić
wzór do naśladowania z uwagi na wkraczanie przyszłego studenta
w dorosłe życie. Nie wiemy, gdzie Strzeszkowski kształcił się, za to po￾siadamy informacje, iż dobrze władał językiem włoskim i hiszpańskim.
Choć mentor winien był charakteryzować się mądrością, pilnością,
sumiennością, posiadać rozległą wiedzę, a pobożność i łagodność były
cechami pożądanymi, to w przypadku „mentora” ks. Jerzego III stało
się zupełnie inaczej – Strzeczkowski sporadycznie chodził ze swym
podopiecznym do kościoła, nie obchodziło go, co jadł, gdzie sypiał
i gdzie się uczył119.
Następne listy księcia słuckiego pisane były już z kraju (najwcze-
śniejszy datowany w Bobrujsku w marcu 1582 r.); prawdopodobnie
w drugiej połowie 1581 r., kiedy Jerzy III powrócił do Polski. Szlaki
podróżnicze Jerzego III i Jana Symeona nie przebiegały jednakowo –
Jana Symeona spotykamy w kwietniu 1581 r. w Lukce, natomiast naj￾starszego z braci w Rzymie. Rzym zaś, wieczne miasto, przyciągał
wspaniałymi antycznymi zabytkami oraz hucznymi zabawami w trak￾cie karnawału. A. Sajkowski sądzi, że Olelkowicze w drodze powrotnej
z Mediolanu nie pominęli Padwy, choć raczej nie przebywali tam długo.
Najdłużej za granicą bawił najmłodszy brat Aleksander, który w chwili
powrotu Jerzego III mieszkał w Strasburgu, a dopiero w 1582 r. pojawił
się we Włoszech.
W życiu Jerzego III znaczącą rolę odegrał Jan Bojanowski, znany
już nam z listów do młodszego brata Aleksandra. Był on również sługą
księcia Jerzego III, ale też pośrednikiem w jego sprawach finansowych,
politycznych oraz osobistych. To właśnie Bojanowskiemu powierzono
pełnomocnictwo, m.in. w sprawie regulacji problemów z utrzymaniem
starostwa mohylewskiego (wcześniej książę Jerzy III otrzymał to staro￾stwo, co później zostało rozciągnięte na jego młodszych braci). Książę Słucki na niecały rok przed śmiercią (w 1585 r.) ożenił się
z Barbarą Kiszczanką, wojewodzianką podlaską. Młody książę nie potrafił w sposób rozsądny gospodarować pieniędzmi, czego efektem
było częste zapożyczanie się. Pomimo spadku po ojcu i pokaźnego ma￾jątku matki, jego zależność finansowa od osób trzecich wciąż rosła.
Książę będąc w trudnej sytuacji pieniężnej, zmuszony był do ożenku;
wyłącznie niezadowalający stan materialny przymusił naówczas dwu￾dziestotrzyletniego człowieka do szukania odpowiedniej, tj. majętnej
kandydatki za żonę. W 1585 r. doszło do nawiązania stosunków z ro￾dziną Kiszków podlaskich; wówczas to Barbara Kiszczanka, córka Mi￾kołaja Kiszki, wojewody podlaskiego121 została małżonką młodego
księcia Słuckiego. Swaty, jak i zaślubiny, zostały zaaranżowane za
sprawą Jana Kiszki oraz za zgodą Katarzyny Tęczyńskiej, matki Jerze￾go III i jej drugiego małżonka, Krzysztofa „Pioruna”122

O życiu Barbary Kiszczanki, wdowy po Jerzym III Olelkowiczu, wiadomo jak dotąd niewiele. Zgodnie z ustaleniami A. Skiepjan, po śmierci małżonka od razu pojawiły się problemy z jego długami i ewen￾tualnymi opiekunami pozostawionego majątku, tj. braćmi zmarłego – Aleksandrem i Janem Symeonem124. Na początku lutego 1592 r. Barba￾ra wyszła ponownie za mąż za Andrzeja Sapiehę, starostę homelskiego.
Długi męża oraz obowiązek ich spłacania przeszedł na prawnych opie￾kunów jedynej córki księcia Olelkowicza, Zofii Słuckiej (1586-1612), a później na nią samą.

105 Tamże, W Jakubowicach 28. sierpnia 1590. Jan Tenczyński do Aleksandra
księcia Słuckiego; nr 79, s. 62.

106 W Kronice mieszczanina krakowskiego z lat 1575-1595 (H. Barycz, Kraków 1930, s. 96) podano, iż śmierć księcia Aleksandra nastąpiła 25 czerwca. Napisano tam, że zmarł on w kamienicy wojewodziny Myszkowskiej, ciotki Katarzyny Tęczyńskiej (kamienica znajdowała się na rogu ulicy Siennej). Ciało księcia Aleksandra przez długi czas nie było pochowane (od czerwca do kwietnia) – zgodnie ze swą wolą, chciał on spocząć w Kraśniku wraz ze swym dziadkiem Andrzejem Tęczyńskim. W kościele w Kraśniku zaczęto szykować kryptę i po dniu św. Franciszka (4 kwietnia) trumnę z ciałem księcia spuszczono Wisłą z Krakowa do Kraśnika, gdzie w niedzielę doszło do pochówku. Zob. A. Skiepjan, Kniazi Słuckija…, s. 147.

107 Alberto Bolognetti, nuncjusz apostolski w Rzeczypospolitej w latach 1581-1585. L. Boratyński, Studya nad nuncjaturą polską Bolognettiego (1581-1585). Kra￾ków 1906.

108 W 1585 r. książę podarował monasterowi św. Trójcy w Słucku ewangeliarz prawosławny, własnoręcznie przepisany i zilustrowany. M. Kałamajska-Saeed, Portrety książąt Olelkowiczów w Słucku. Inwentaryzacja Józefa Smolińskiego z 1904 r. Warszawa 1996, s. 11-18.

109 Tamże, s. 62. 110 List Bolognetiego do kardynała di Comé, d. 8 sierpnia 1583. „Signor Castellano (di Podlachia) d’andar un giorno a rendere la visita la Duca, et tentar con questa occa￾sione quello che si potea fare rimoverlo almeno dallo Scisma, et farlo Greco Cattoli￾co, se non si volea riddure al rito Romano come gl’altri duoi fratelli. Quanto al passare al rito Romano assai chiaramente si puote vedere, che questo era un trattare dell’impossibile”. A. Theiner, Annales, t. III, s. 733-734. 111 A. Theiner, Annales, t. III, s. 431. 112 List Bolognettiego do swego brata, d. 8 lipca 1583 r. „Nel che il S-r Dio m’ha
favorito di maniera che il S-r duca Giorgio s’é ridotto a ferma risolutione di lasciar lo scisma et con una lettera credentiale, riferendosi ad un’altra mia, n’ha fatto fede a N. S-re domando a S. S-tá sacerdoti buoni per ridurre i suoi popoli dallo scisma al vero culto greco, secondo la pura et cattolica dottrina de i Padri antichi”. Arch. Vat.,
Nunz. Pol. vol. 15 B. fol. 260. Odpis Kom. Hist. Polsk. Ak. Um. Streszczenie obszer￾ne po rosyjsku, Szmurło, t. II, s. 339. 113 A. Theiner, Annales, t. III, s. 433. 114 Nuncjusz Bolognetti do kardynała di Comé, 20 lipca 1583 r. A. Theiner, Anna￾les, t. III, s. 735.
115 A. Mironowicz, Rękopisy supraskie w zbiorach krajowych i obcych. Białystok
2014, s. 67. 116 J. Wolf, Kniaziowie litewsko-ruscy…, s. 335. 117 A. Sajkowski poświęcił ks. Jerzemu III Słuckiemu podrozdział w swojej książ-
ce, tytułując go Listem do matki. Profesor przytacza list księcia słuckiego z niewielki￾mi opuszczeniami. List ten znajduje się w AGAD, Archiwum Radziwiłłowskie, dz. V, teka
363, nr 14632. Ponadto w AGAD, dz. V, teka 363, nr 14633 znajdują się listy księcia
Jana Symeona Olelkowicza (A. Sajkowski, Włoskie przygody Polaków : wiek XVI￾XVIII. Warszawa 1973, s. 31-37). List ten świadczy o dużej zażyłości księcia Jerzego
III z matką Katarzyną z Tęczyńskich. Posiada on niezwykłą wartość poznawczą ze
względu na treść, z której wyłania się obraz młodego księcia słuckiego, wynurzające￾go przed matką swoje żale, bolączki, przemyślenia. Książę traktuje matkę Katarzynę
jakoby swoją spowiedniczkę i orędowniczkę. Jerzy III uskarża się w liście na swego
sługę Strzeczkowskiego, wymieniając jego przywary i przytaczając niepochlebne,
wręcz haniebne czyny pseudopomocnika — opiekuna i zuchwalca uzurpującego sobie
wręcz prawo do godności książęcej.

118 B. Obtułowicz, Guwernerzy XVI-XVII wieku w praktyce wychowawczej, literaturze
pedagogicznej i obyczajowej, [w:] Wokół Wacława Potockiego: studia i szkice staro￾polskie w 300. rocznicę śmierci poety. Katowice 1997, s. 22-33.

119 B. Obtułowicz, Guwernerzy XVI-XVII wieku w praktyce wychowawczej…, s. 28;
A. Sajkowski, Włoskie przygody Polaków: wiek XVI-XVIII. Warszawa 1973, s. 32-34.

122 A. Skiepjan, Kniazi Sluckija. Mińsk 2013, s. 111-112.

124 Tamże, s. 118-120.

Жена: BARBARĄ KISZCZANKĄ, wojewodzianką podlaską, corka Mikołaj Kiszka herbu Dąbrowa (zm. 1587), wojewoda podlaski. Najmłodszy syn Piotra, starosty żmudzkiego i kasztelana trockiego, oraz Heleny Iliniczówny. Pochodził z Ciechanowca. W 1555 r. ożenił się z wdową po Jerzym Ościku, knia￾ziówną Maryną Mścisławską, a po jej śmierci w 1563 r. z Barbarą Chodkiewiczówną (zm. po 1595), córką starosty żmudzkiego i kasztelana wileńskiego Hieronima. Po śmierci Jerzego III matka Zofii wyszła powtórnie za mąż za Andrzeja Sapiehę starostę homelskiego; spoczęła w kościele w Boćkach w woj. podlaskim66

ЯН СИМЕ­ОН ЮРІЙ­О­ВИЧ ОЛЕЛЬ­КО­ВИЧ СЛУ­ЦЬ­КИЙ († 9.3.1592),

У кра­каўскім архіве ў калек­цыі Русец­кіх зна­ход­зім ком­плекс даку­мен­таў Аляк­сандра і Яна Сімяо­на Слуц­кіх67. Гэта 37 даку­мен­таў за 1588–1600 гады. Асноў­ную іх част­ку скла­дае аса­бістая кар­эс­пан­д­эн­цыя: лісты, піса­ныя да Аляк­сандра і Яна Сімяо­на пад­час іх побы­ту ў Польш­чы. Маюц­ца тут так­са­ма некаль­кі пры­віле­яў кня­зёў Слуц­кіх (даты­ча­ць маё­мас­ці у Кароне), судо­выя поз­вы да іх і пры­вілей жон­кі Яна Сімяо­на – Сафіі Мялец­кай. Усе даку­мен­ты, акра­мя позваў Нава­град­ска­га суда, піса­ны па-поль­ску. Боль­шас­ць даку­мен­таў даты­чац­ца фінан­са­ва­ма­ё­мас­ных спраў. Аднак вылу­ча­юц­ца тут і некаль­кі груп, несум­нен­на, даволі важ­ных лістоў. Нека­то­рыя з іх адлюстроў­ва­ю­ць удзел Алель­каві­чаў у палітыч­ных спра­вах. Напрыклад, ціка­вы ліст слу­гі кня­зя Аляк­сандра ад 13 ліпе­ня 1588 года з даня­сен­нем аб спра­вах пры кара­леўскім два­ры: аб пера­мо­вах наконт вызва­лен­ня аўст­рый­ска­га эрц­гер­ца­га Мак­сі­мі­ля­на (быў прэт­эн­д­эн­там на поль­скі трон, у выніку няў­да­лай інт­эрвен­цыі 1587 года ўзя­ты паля­ка­мі ў палон), аб пры­быц­ці пас­ла іспан­ска­га кара­ля і пап­ска­га лега­та, аб сустр­э­чах кара­ля з роз­ны­мі саноўні­ка­мі68. Звяр­та­ю­ць на сябе ўва­гу так­са­ма лісты 1591 года да Яна Сімяо­на Слуц­ка­га ад Ярэміі Магі­лы і яго жон­кі69. Гэта вядо­мы мал­даўскі саноўнік, будучы гас­па­дар Мал­давіі (1595–1605), які ў жніўні 1591 года ўцёк у Польш­чу і пэў­ны час там жыў. У ліс­це ён шчы­ра дзя­ка­ваў Слуц­ка­му за ней­кія «вялікія даб­рад­зей­ст­вы».

Яшчэ адна група лістоў адлюстроў­вае
сувязі Алель­каві­чаў, якія тады зна­ход­зілі­ся ў Польш­чы, з род­ным Слуц­кам. Ціка­вы ліст слуц­ка­га пра­та­по­па Баг­да­на ад 7 мая 1591 года70. Ён паве­дам­ляў, што князь Ян Сімяон пера­даў раней пры­на­леж­ныя слуц­ка­му пра­та­по­пу гас­ці­ны дом, карч­му з пра­вам про­да­жу гар­эл­кі і мёду ў арэн­ду яўр­эю Юдку. Аднак апош­ні перас­таў пла­ці­ць за арэн­ду і адмаў­ляў­ся вяр­та­ць неру­хо­мас­ць, а будын­кі тым часам пагнілі і не выка­ры­стоў­валі­ся, што наносі­ла знач­ны ўрон скар­бу. У ліс­це адчу­валь­ны папрок да кня­зя, бо той «рачыў быць лас­ка­вы жыдам». Пра­та­поп піша, што яго служ­ба кня­зю, прых­іль­на­му яўр­эй­скім прад­п­ры­маль­ні­кам, кам­пра­ме­туе яго ў вачах насель­ніцтва. З ліста сярод інша­га давед­ва­ем­ся, што пра­та­поп меў цес­ныя кан­так­ты з кня­зем, нават езд­зіў да яго ў Кра­каў.

Даволі важ­ным уяў­ля­ец­ца так­са­ма даня­сенне вой­та Кіпры­я­на Ціш­э­ві­ча са Слуц­ка, у якім пад­ра­бяз­на апі­сва­ец­ца напад на Случ­чы­ну запа­рож­скіх каза­каў. Як выні­кае з ліста, каза­кі ўчы­нілі напад на ваколі­цы Слуц­ка – мяст­эч­ка Любань і сяло Таль. Ліст дата­ва­ны 22 сакавіка (павод­ле ста­ро­га сты­лю), без гада­вой даты. Ён даклад­на быў напі­са­ны не паз­ней за 1591 год, бо ў чэрвені таго года адрас­ат – князь Аляк­сандр Слуц­кі – памёр71, а восен­ню 1591 года не жыў ужо і сам Ціш­э­віч. Лічыц­ца, што каза­кі ўпер­шы­ню напалі на Случ­чы­ну ў 1595 год­зе пад­час паўстан­ня С. Налі­вай­кі72. Бачым, аднак, што запа­рож­скія вой­скі даход­зілі сюды нашмат раней. Уво­гу­ле пер­шыя звест­кі пра казац­кія «сва­воль­ст­вы» – напа­ды, якія супра­ва­д­жалі­ся рабаўніцтвам і забой­ства­мі, вядо­мы на Украіне з 1580-х гадоў. Паз­ней яны сягалі далей, даход­зячы і на тэры­то­рыю Бела­русі. Так, увес­ну 1590 года каза­кі ўчы­нілі напад на Быхаўскую волас­ць73. Дума­ец­ца, наш ліст вар­та было б дата­ва­ць нед­зе 1590–1591 гада­мі. Такім чынам, перад намі каш­тоў­нае свед­чанне пра адзін з пер­шых напа­даў запа­рож­ска­га вой­ска на бела­рус­кія зем­лі.

Яшчэ ў адным сваім ліс­це войт Кіпры­ян
Ціш­э­віч паве­дам­ляў пра бягучыя гас­па­дар­чыя спра­вы ў Слуц­ку: про­даж жыта, спа­гнанне гро­шай і да т.п. У кан­цы ён прасіў кня­зя наве­да­ць горад, аб чым ужо шмат­кро­ць пісаў да яго74. У ліс­це слу­гі кня­зя Яна Сімяо­на ад 11 ліста­па­да 1591 года75 паве­дам­ля­ец­ца аб смер­ці слуц­ка­га вой­та і прызна­ч­эн­ні на паса­ду яго сына Міхаі­ла. Імя памер­ла­га вой­та там не назва­на, але вядо­ма, што да гэта­га часу паса­ду зай­маў К. Ціш­э­віч (гл. у кні­зе А.А. Скеп’ян
на с. 145).

Нар­эш­це, мож­на адзна­чы­ць лісты да
кня­зёў Слуц­кіх ад каталіц­кіх свя­та­роў –
слуц­ка­га ксян­дза Паў­ла Ялен­ска­га76 і ксян­дза езуіц­ка­га кале­гіу­ма ў Яро­сла­ве (у Кароне) Пят­ра Фаб­ры­цыя77. Апош­ні ліст зга­д­вае пра кты­тар­скую дзей­на­сць кня­зя Аляк­сандра і яго жон­кі на кары­с­ць Кас­цё­ла, за што ксён­дз ім дзя­ка­ваў
((Archiwum Narodowe w Krakowie. Zbiór Rusieckich 50.s. 77–80.)).

Przyszedł na świat w końcu 1560 lub na początku 1561 roku78. Zgodnie z wolą ojca został ochrzczony w religii greckiej. W 1586 r. ożenił się z Zofią Mielecką
(1567-1619)81, córką Mikołaja Mieleckiego, hetmana wielkiego koron￾nego i wojewody ziem podolskich (1569-1585) oraz księżnej Elżbiety Radziwiłłówny, córki ks. Mikołaja Radziwiłła Czarnego (1515-1565),
kanclerza wielkiego litewskiego. Miał z nią córkę, która zmarła w 1591 r.
jako roczne dziecko. Księżna Zofia zaś po śmierci Jana Symeona wy￾szła powtórnie za mąż za Jana Karola Chodkiewicza, hetmana litewskiego (1605-1616).

W 1580 r. trzej bracia Słuccy wyruszyli w zagraniczną podróż po Europie. Rozpoczęła się ona w rok po śmierci ich ojca, Jerzego II. Niedługo szlaki podróżnicze książąt zaczęły się rozchodzić. Jan Symeon z Aleksandrem za ostateczny cel podróży obrali Rzym i katolicki uniwersytet w Ingolstadt. Zostali wysłani do Włoch przez matkę, Katarzy￾nę z Tęczyńskich, za namową jezuitów. Skutkiem wyprawy miało być
nawrócenie braci na katolicyzm, co wkrótce nastąpiło. Być może, jak wskazuje Marzena Liedke, książę Jan Symeon skła￾niał się epizodycznie ku ideom reformacyjnym wraz z bratem Aleksandrem79. Zainteresowanie reformacją (zwłaszcza ks. Aleksandra) mogło nastąpić w okresie, kiedy w kraju większość magnatów odstępowała od niej, więc zapewne nie trwało zbyt długo. Książę Jan Symeon miał kontakt z jezuitami już w Lublinie, w szczególności z księdzem Wy￾sockim (wygłosił on później mowę na pogrzebie księcia), podobnie zresztą jak jego najmłodszy brat Aleksander (w Krakowie, o czym będzie mowa dalej). Podstawowe wykładnie wiary katolickiej były prze￾kazywane Janowi Symeonowi przez jezuitów podczas ich wypraw mi￾syjnych; działali oni gorliwie w obrębie posiadłości matki księcia, Ka￾tarzyny Tęczyńskiej80.

Jan Symeon zmarł 9 marca 1592 r. w Lublinie jako socjusz jezuitów,
pochowany w kościele lubelskim, ufundowanym przez jego matkę, Katarzynę Tęczyńską81. W Kronice mieszczanina krakowskiego z lat 1575-159582 napisano, że książę Słucki zmarł z nocy z niedzieli na poniedziałek 9 marca 1592 r. u doktora w Lublinie. Na jego pogrzebie kazanie wygłosił ks. Szymon Wysocki, Societatis Jesu kapłan: Kazanie na pogrzebie Jaśnie Oswieconego Książęcia […] Jana Symeona Olelkowicza […] książęca słuckiego y kopylskiego […]
ostatecznego męskiey płci tey zacney y starodawney familiey potomka/ miane przez x. Symona Wysockiego […] w Lvblinie 29. Aprilis 1593”. Kazanie to ks. S. Wysockiego zadedykował wdowie po kniaziu, Zofii z Mielca. Kazanie ukazało się nakładem dru￾karni Akademii Societatis Jesu w Wilnie 29 kwietnia 1593 r. Na stronie 42 kazania ks. Wysocki zamieszczona została charakterystyka kniazia słuckiego: „A na ostatek,
abym wżdy kiedy rzeczy koniec uczynił, ponieważ wszyscy wiedzą, że ta zacna familia w ruskiej zawsze religii była, to najszlachetniejsze książę, od tego czasu, jako został katolikiem, tak był gorącym, a uprzejmym wyznawcem religii naszej powszechnej, iż go żaden nie widział, aby się o jakąkolwiek inszą rzecz bardziej obruszyć miał, jako kiedy słyszał kogo, wiarę powszechną bluźniącego”83.

Zmarł bezpotomnie tak samo, jak i jego brat rodzony Aleksander. We fragmencie tekstu pod tytułem Lubelska kaplica księcia Olelkowicza Słuc￾kiego znajduje się opis kaplicy grobowej ks. Olelkowicza, która – niesłusznie dotąd zapomniana przez badaczy architektury – stylowo i warsztatowo bliska jest krakowskim kaplicom dominikańskim. Kaplicę wzniesiono przy prezbiterium lubelskiego kościoła jezuitów (obecnie katedra) na zakończeniu północnego ciągu kaplic bocz￾nych. Kaplica nazywana jest marmurową. Jej funkcja w następnych stuleciach zmieniła się na czysto kultową, otrzymując najpierw wezwanie św. Stanisława Kostki,
później Najświętszego Sakramentu (względnie Krzyża Trybunalskiego). Po śmierci w 1592 r. Iwana Symeona Olelkowicza Słuckiego, wdowa po nim, Zofia z Mielec￾kich, ofiarowała sumę 10 000 złp. na budowę kaplicy dla małżonka. Projekt kaplicy księcia musiał już być gotowy w 1593 r. W roku następnym generał zakonu, Klau￾diusz Aquaviva, zalecił nakłonić księżnę, by ograniczyła się do położenia płyty z herbami zmarłego i napisem. Prace nad wewnętrzną dekoracją kaplicy Olelkowiczów podjęto w 1609 r., na co Zofia Mielecka, wówczas już Chodkiewiczowa, wya￾sygnowała 6 000 złp. Całą tę sumę wydano do końca 1614 r., a w roku następnym umieszczono w ozdobionej kaplicy relikwie kilku świętych. W latach 1630-1631 ustawiono we wnętrzu ołtarz św. Stanisława Kostki, któremu wówczas kaplicę dedy￾kowano. Zapewne w latach trzydziestych XVII w. powstała także stiukowa dekoracja kopuły, przypisywana nie bez racji warsztatowi Falconiego. Fundacja księżny jest najwcześniejszym na terenie historycznej Małopolski przykładem kaplicy o ośmio￾bocznym wnętrzu84.

Istotną sprawą było podejmowanie przez Jana Symeona decyzji majątkowych85, wskazujących na kłopoty finansowe księcia Słuckiego. Między innymi książę powziął znaczące posunięcia odnośnie majętności Sawicze, które oddał w zastaw Walentemu Telszewskiemu86. Sawicze leżące w powiecie nowogródzkim do XVI w. wraz z Puzowem należały do Olelkowiczów. Obejmowały one z folwarkami i okolicznymi wioskami około 5 000 dziesięcin. Inwentarz majętności Sawicze z 1587 r.87 napisany został z powodu oddania w zastaw tych dóbr Walentemu Telszewskiemu przez Jana Symeona Olelkowicza. Zawierał on własno￾ręczny podpis i pieczęć kniazia. Ponadto dokument ten mieścił w sobie pełną imienną listę poddanych z kilku siół należących do włości Sawi￾cze. W 1600 r. Sawicze i włości do nich należące, nie były już własnością książąt Słuckich.

Жена: ZOFIA MIELECKĄ (1567-1619)88, córką Mikołaja Mieleckiego, hetmana wielkiego koron￾nego i wojewody ziem podolskich (1569-1585) oraz księżnej Elżbiety Radziwiłłówny, córki ks. Mikołaja Radziwiłła Czarnego (1515-1565),
kanclerza wielkiego litewskiego.

ОЛЕК­САНДР ЮРІЙ­О­ВИЧ ОЛЕЛЬ­КО­ВИЧ СЛУ­ЦЬ­КИЙ

Jak podaje B. Paprocki, wraz z bratem Jerzym i Janem Symeonem we trzech „wło￾skie kraje objeżdżali89. Książę kształcił się w słynnym w tamtym czasie ośrodku w Ingolsztadt, w którym przyjął katolicyzm 28 maja 1580 r.90. W akademii tej wykładali jezuici. „Im większy pan, tem okazalszy by￾wał jego orszak”, dlatego też z księciem Aleksandrem do metryki akademii zapisało się 15 dworzan i służby91. Dla porównania, hrabiowie Kostkowie mieli ich ośmiu, baronowie po 3-5, możniejsi ze szlachty po 1-4. Wszyscy oni uczęszczali na wykłady uniwersyteckie, jeśli tylko obowiązki względem panicza zezwalały na udział w „lekcjach”. Poza tym zobligowani byli do wpisania się do metryki, ponieważ ustawa uniwersytetu wszechnicy w Ingolsztadt z 1556 r. wymagała od studen￾tów nawet przysięgi, że nie będą oni trzymali służby, która nie była immatrykulowana92.

Pisząc o peregrynacji młodych książąt Słuckich, należy uwzględnić fakt, iż każdy z nich posiadał własnego mentora-opiekuna, który od najmłodszych lat aż do dorosłości sprawował nad nim pieczę. Osoba taka, mająca gruntowne wykształcenie, świetne maniery (jak przekonamy się później – zdarzały się wyjątki), obycie w świecie, była zobligowana do udzielana porad, nadzoru nad sprawami finansowymi mło￾dego księcia, opieki w trakcie podróży za granicą, podczas nauki oraz na całym etapie kształcenia. Każdy młody panicz udający się za granicę miał takiego opiekuna; uwagę tychże opiekunów również absorbowała nauka. Niemal każdy z nich pragnął wykorzystać okazję przebywania
na koszt rodziny swego wychowanka i wspólnie z nim podejmował studia. To właśnie mentorzy i towarzysze podróży młodych paniczów przywozili do kraju stopnie akademickie, gdyż synom magnackim nie były one potrzebne w przyszłej karierze wojskowej i politycznej. Dla tego z rodziną Słuckich zżył się m.in. Jan Bojanowski, który służył też bratu Aleksandra, Jerzemu III. Jan Bojanowski kierował później wyprawą Janusza Radziwiłła – małżonka ks. Zofii Słuckiej, kiedy książę jechał w roku 1598 na Węgry, do obozu arcyksięcia Macieja93.

Zatem kiedy w 1580 r. na czele licznego orszaku wyruszył w peregrynację zagraniczną książę Aleksander Słucki wraz ze swoim opieku￾nem, było to wielki wydarzenie. Na trasie podróży naukowej księcia leżał najpierw Wrocław, a następnie Praga, do których zawitał w styczniu 1581 roku94. Z Pragi udał się do wspomnianego już Ingolsztadt. W Ingolsztadt student Christoph Sella z Norymbergi dedykował księciu dys￾putację antyluterańską95. Po blisko rocznym pobycie w Ingolsztadt Alek￾sander Słucki przyjechał do Strasburga. W Strasburgu przebywali z księciem Słuckim m.in. Jan Dzierżek, spełniający funkcję preceptora,oraz Stanisław Kochanowski, bratanek poety Jana Kochanowskiego. W Strasburgu studentami z Rzeczypospolitej zaopiekował się Johann Lobart. Książę Aleksander wyraził przez J. Lobarta chęć odwiedzenia w Northeim sędziwego mistrza, niemieckiego humanistę, pedagoga Johana Sturma, który w 1581 r. rzadko bywał w Strasburgu częściej w swoim domu w Northeim. Do spotkania Aleksandra z Johanem Sturmem nie doszło, ponieważ książę musiał nagle wyjechać. Johann
Sturm jako wyraz wdzięczności za zainteresowanie jego osobą przedstawiciela książęcej rodziny dedykował mu dzieło De educatione prin￾cipium, dotyczące stałego problemu pedagogów, tj. wychowania mo￾narchy. Do utworu tego Johann Sturm załączył list dedykacyjny, datowany na 27 maja 1581 r. w Northeim. Dziękował w nim księciu za chęć osobistego poznania go. Pisał w nim m.in. to, że książęta i arysto￾kraci są ozdobą każdego społeczeństwa, tak jak familia Słuckich.
Po opuszczeniu Strasburga Aleksander wraz z orszakiem udał się do Stuttgartu, w odwiedziny do księcia wirtemberskiego Fryderyka. Na pamiątkę tej wizyty książę Aleksander wraz z całym orszakiem wpisali
się w dniach 2 i 3 września 1581 r. do sztambucha księcia Fryderyka96.

W tymże roku orszak księcia Aleksandra Słuckiego przeniósł się do Bazylei. Książę Aleksander figuruje wraz z Janem Karolem Chodkiewiczem w metryce ingolsztackiego uniwersytetu jezuickiego pod dniem 26 Julii 1586 r.97.
Profesor uniwersytetu, Theodor Zwinger dedykował księciu Etykę Arystotelesa przez siebie przygotowaną do druku. W liście dedykacyjnym podkreślił jagiellońskie pochodzenie rodziny księcia Słuckiego98.

Jesienią 1582 r. książę Aleksander wyruszył w dalszą podróż do Włoch. Prawdopodobnie z Italii wrócił on drogą morską do Gdańska. Do takiego wniosku można dojść z powodu wpisu księcia Aleksandra Słuckiego do sztambucha H Schröttera. Wpisał się on do tego sztambu￾cha w Gdańsku, pozostawiając H. Schrötterowi w jego imionniku pięk￾nie wymalowany herb. Wpis do sztambucha nie jest datowanym, ale na podstawie większości wpisów polskich do tego imionnika można przy￾jąć, że został on dokonany w czasie podróży księcia do Polski99. Strasburg był jednym z najpopularniejszych miejsc studiów młodzieży z Rzeczypospolitej. O związkach księcia Aleksandra z Krakowem i okolicach możemy dowiedzieć się z kilku listów umieszczonych m.in. w publikacji opracowanej przez Antoniego Prochaskę, który skompletował listy domu Sapiehów z lat 1575-1606100. Zatem z Końskiej Woli (miasteczka pod Lublinem) w marcu 1588 r. Andrzej hrabia na Tęczynie, wojewoda krakowski (1581-1588), a dziadek księcia Aleksandra, napisał do wnuka list z informacją: „Mościwy książę! Zalecam służby me w łaskę W. ks. Mci m. m. pana i wnuka. dobrego zdrowia z fortunnem powodzeniem od p. Boga W. ks. Mci winszując na czasy długie, jako uprzejmy przyjaciel i krewny W. ks. Mci etc. Z posłańca który mi list od W. ks. Mci m. m. pana oddał o zdrowiu lepszem W. ks. Mci wziąłem sprawę jako życzliwy krewny W. ks. Mci, wiernie życząc, aby p. Bóg w niem W. ks. Mć pomnażać raczył”101.

Najmłodszy z książąt Słuckich cierpiał na różne choroby, a w tym okresie mogły to być suchoty. Z krótkiej wzmianki w powyższym liście widać, że samopoczucie księcia Słuckiego uległo chwilowej poprawie, choć po wzmiankowanym liście książę żył zaledwie trzy lata. Książę Aleksander nie odegrał znaczącej roli na arenie politycznej. Zachowana korespondencja świadczy jednak, iż na bieżąco informo￾wano go o sprawach związanych z polityką prowadzoną przez króla Zygmunta III Wazę. Z racji bliskich powiązań z Chodkiewiczami orientował się on w zagranicznych działaniach wojennych Jana Karola Chodkiewicza102. Słabe zdrowie nie pozwalało mu wszak na aktywny udział w życiu państwowym, bardziej skupiał się na jego obserwacji. Jan Bojanowski przekazywał w liście z dnia 7 kwietnia 1588 r., że on sam księciu Aleksandrowi oraz Pan Skarga „nieodmiennie służby
swe W. ks. Mci zaleca”103; działalność jezuitów w otoczeniu matki
Katarzyny Tęczyńskiej wywierała wpływ nie tylko na Jana Symeona, ale i na samego Aleksandra. Z kolei Jan Tęczyński, wuj księcia Aleksandra, a brat rodzony matki
księcia, wystosował 28 VIII 1590 r. list z Jakubowic do siostrzeńca z prośbą o wstawiennictwo za księdzem Pawleyczkiem, który według relacji hrabiego Tęczyńskiego, sprawował swój kościelny urząd od dwudziestu lat z pobożnością, godnością, poświęceniem. Prośba o po￾moc ks. Słuckiego była spowodowana złym stanem posług kościelnych świadczonych przez ówczesnego proboszcza kraśnickiego. Hrabia Tęczyński napisał zatem: „[…] proszę, aby W. ks. Mć. [Aleksander Słuc￾ki] tego [ks. Pawleyczkę] na ten urząd [proboszcza] do JMci księdza biskupa Krakowskiego tudzież do księdza proboszcza Bożocielskiego, jako tego tam konwentu Kraśnickiego prowizora podać raczył. Gdyż on zakonnikiem dawno będąc i zakonnie żyjąc może tego konwentu już snać w religiją zakonną upadłego i w służbę bożą kościelną zaniedba￾nego poratować, w coby kapłan inny świecki potrafić inny nie mógł, za którym pilnie prosząc, zalecam się miłościwej łasce waszej książęcej
mości m. m. panu i siostrzeńcowi”104. Z owego krótkiego listu wynika, jak znaczący musiał być wpływ młodego księcia Słuckiego w krakow￾skich kręgach kościelnych oraz na ile ingerencja u władz zakonnych ks. Aleksandra mogła spowodować istotne zmiany w hierarchii klasztoru Bożego Ciała na Kazimierzu Krakowskim.

Książę Aleksander Słucki zmarł 26 czerwca 1591 r. w Krakowie nie dożywszy sędziwego wieku. W Kronice mieszczanina krakowskiego z lat 1575-1595105 podano, iż śmierć księcia Aleksandra nastąpiła 25 czerwca. Napisano tam, że zmarł on w kamienicy wojewodziny Myszkowskiej, ciotki Katarzyny Tęczyńskiej (kamienica znajdowała się na rogu ulicy Siennej). Ciało księcia Aleksandra przez długi czas nie było pochowane (od czerwca do kwietnia) – zgodnie ze swą wolą, chciał on spocząć w Kraśniku wraz ze swym dziadkiem Andrzejem Tęczyńskim. W kościele w Kraśniku zaczęto szykować kryptę i po dniu św. Franciszka (4 kwietnia) trumnę z ciałem księcia spuszczono Wisłą z Krakowa do Kraśnika, gdzie w niedzielę doszło do pochówku106.

X генерація от Гедиміна.

КНЖ. СОФІЯ ЮРІЄВ­НА СЛУ­ЦЬ­КА (1.5.1586–9.3.1612),

став­шая по­сле смер­ти дя­ди, Яна Си­ме­о­на Юрь­е­ви­ча (9.3.1592), по­след­не­го муж­ско­го пред­ста­ви­те­ля ро­да, един­ст­вен­ной на­след­ницей б. ч. вла­де­ний С.-О. На­хо­ди­лась под опе­кой двою­род­ных дя­дей – пред­ста­ви­те­лей ро­да Ход­ке­ви­чей. Ка­но­ни­зи­ро­ва­на РПЦ в 1984, её имя вклю­че­но в Со­бор Бе­ло­рус­ских свя­тых (дни па­мя­ти: 4 ию­ня и 19 мар­та ст. ст., 3-я не­де­ля по Пя­ти­де­сят­ни­це).

Олельковичи и Слуцкие, князья
Софія Юріїв­на Олель­ків­на кня­ги­ня Слу­ць­ка і Копильсь­ка (1592–1612): печат­ка від 1601–1602 рр..

Przyszła na świat w czwartek 1 maja 1586 r. zaledwie kilka dni przed śmiercią swego ojca. O tym wydarzeniu w liście napi￾sanym w nocy powiadomił Katarzynę z Tęczyńskich Radziwiłłową jej stary sługa, były słucki namiestnik, Józef Bychowiec107.

urodzona l Maja 1585 r-, poślubiona l Października 1600 r. Januszowi księciu Radziwiłłowi pod- czaszemu Litewskiemu, zmarła 9 Marca 1612 r., mając 25 lat 10 miesięcy 8 dni IJ). Była ona krewna męża w czwartym etapnin, wskutek czego książę Janusz Radziwiłł listem z dnia 20 Lipca 1600 r. prosił Papieża o pozwolenie poślubieniajej z prawem dla niej pozostania w wierze wschodniej » ) . Zofia będąc po ojcu i stryjach dziedziczką całej schedy książąt Słuckich, stała się przedmiotem intryg raożnowładców w celu za- garnięcia jej olbrzymiego wiana. Po śmierci ojca Zona dostała opiekunów w pokrewnych Chodkiewiczach, którzy będąc dłużni Radziwiłłom znaczne summy, postanowili uiścić należność przej, swoją pupilkę i jeszcze cos przytem zarobić. Stanęła przeto ugoda na piśmie pomiędzy Jerzym Chodkiewiczem, starostą Żmiidzkim, opiekunem księżniczki i Krzysztofem Radziwiłłem, wojewodą Wileńskim, w rzeczy wydania księżniczki po dojściu jej do pełnoletności, w dniu fi Lutego 1600 r. za syna wojewody Janusza Radziwiłła. Wkrótce umaił starosta Żmudzki, a brat jego Hieronim Chodkiewicz, opiekę nad księżniczką objąwszy, wznowił umowę z Radziwiłłami, poczem pozwolono księciu Janu- szowi widywać się z panną, mieszkającą wtedy w Wilnie w demu Chodkiewiczów. Wszystko szło gładko, lecz gdy Radziwiłłowie zaczęli nieoględnie, za należność Chodkiewiczów, tiadować Kopyś pod Orszą, ci oburzeni, zerwali stosunki księżniczki Zofii z księciem Januszem. Obie strony nie myśląc zgoła o ustępstwach, zaczęły się gotować formalnie do wojny domowej. Zaciągano więc wojska cudzoziemskie, zbierano tłumy przyjaciół. Jan Zamoyski przysłał nawet Radziwiłłowi 200 koni. Radziwiłłowie uzbroili b’OOO zbieranego żołdactwn, Chodkiewiczowie zaś obsadzili swój dworzec Wileneki trze- ma tysiącami zbrojnego ludu. Król Zygmunt dowiedziawszy się na co się w Wilnie za- nosi, posłał rozjemców: Gedrojoa biskupa Żmudzkiego, Doiohostajskiego. marszałka wielkiego Litewskiego i Zawiszę podskarbiego Litewskiego. W końcu Chodkiewiczowie przystąpili do ugody; skasowano wszystkie pretensye Radziwiłłów do Chodkiewiczów, pokwitowano i>ch ostatnich z opieki’, nadto Chodkiewiczowie dostali 360,080 złp. w gotowiżnte i 500 włók ziemi na wieczność porękawicznego, poczem księżniczka Zofia została wydaną za księcia Janusza Radziwiłła (lnia l Października 1600 r. w Brześciu. Pożycie małżeńskie księżnej było smutne. Przed śmiercią księżna zapisała mężowi olbrzymie dobra swoje, pvzez co księstwo Słuckie przeszło w dom Radziwiłłów IS).

Муж: (с 1.10.1600) кн. Я. РАД­ЗИ­ВИЛ­Л (21.7.1579 – в ночь с 6 на 7.11.1620). В ре­зуль­та­те это­го бра­ка зна­чит. часть зе­мель­ных вла­де­ний С.-О. пе­ре­шла в ру­ки кня­зей Рад­зи­вил­лов.

КНЖ. …. ІВАНІВ­НА СЛУ­ЦЬ­КА († 1591),

мла­де­нец.

Сумнівни персони

N ОЛЕЛЬ­КІВ­НА

Неві­до­ма на ім’я доч­ка була дру­жи­ною кня­зя Юрія Федо­ро­ви­ча Пронсь­ко­го.

Скрипториум

№ 1

1481 г. или 1482 г. декаб­ря 21. Слуцк. – Под­твер­ди­тель­ная вклад­ная гра­мо­та («лист», «листок») вдо­вы кня­зя Миха­и­ла Олель­ко­ви­ча кня­ги­ни Анны церк­ви Cв. Вар­ва­ры в г. Слуц­ке на медо­вую и денеж­ную подать с кре­стья­ни­на Дро­быш­ца Лопа­ти­на.

Во имѧ Бож(ь)е, амин.
Се ӕ, кн(я)г(и)ни Миха­и­ло­ваӕ Алек­сан­дро­ви­ча Анна. Свѣ|тчү сим моим лист­ком, штож небож­чик г(ос)п(ода)рь мои (кня)зь єго м(и)л(о)сть при­дал был кү с(вя)тои | Вар­варѣ двѣ вед­рѣ медү
а десѧт гро­шеи поплатү на Дро­быш­цү на Лопа|тинү а). И ӕ после кн(я)зѧ его м(и)л(о)сти живо­та при­да­ла єсми того ч(о)л(ове)ка выше|реченого кү с(вя)тои Вар­ва­ри з дан(ь)ю тою, и с попла­том, и з служ­бою вѣч­но и не|порүшено. Тот ч(о)л(ове)къ мает(ь) дан(ь), и поплат, и служ­бү дати томү попу, кото­рыи будеть | слү­жи­ти оу ц(е)ркви тое, а на город
вже b) єму служ­бы и дани нико­то­роє не надобѣ.

А | на то и печат(ь) нашу к семү листү при­вѣ­си­ли єсмо.
Дан оу Слуц­ку дек(абря) 21, 6990.|

Lietuvos Nacionalinis Muziejus. Rankraščių kolekcija. R–841.

a) н напи­са­но нечет­ко, может читать­ся и как ч.
b) е напи­са­но нечет­ко, может читать­ся и как о.

Ори­ги­нал, гру­бый пер­га­мен 21,5(21,0) × 8,7(8,6) см, сле­ды от одно­го
про­доль­но­го и одно­го попе­реч­но­го сги­ба, на местах сги­бов текст
немно­го повре­жден. Тем­но-корич­не­вые чер­ни­ла.
Печать вис­лая, на шел­ко­вом крас­ном шну­ре. При­креп­ле­на с помо­щью
двух про­ре­зей, сде­лан­ных в ниж­ней части гра­мо­ты, на неболь­шом
(1,8 × 0,3 см) отво­ро­те пер­га­ме­на, загну­том к лице­вой сто­роне
доку­мен­та. Ков­че­жец печа­ти из жел­то­го вос­ка, сам же оттиск диам.
3,1 см сде­лан на крас­ном вос­ке. Печать силь­но затер­та, изоб­ра­же­ние
пло­хо чита­ет­ся, воз­мож­но, всад­ник, леген­да кру­го­вая, воз­мож­но,
латин­ской гра­фи­кой, готи­че­ским шриф­том.
Помет­ки на обо­ро­те:
1) Почер­ком XVII ст.: Року 1600 семъ­де­ся­то­го м(есе)ца сен­те­б­ра
девя­то­го дня сесъ листъ през пана Яна Федо­ро­ви­ча до актъ кгро­ду
Нов­го­род­ско­го естъ пода­ныи. Юреи …лин­ски­ис
, под­ста­ро­стии нов­го-
род­скии.
2) Почер­ком кон­ца XVIII – нача­ла XIX вв., текст уга­са­ет, чита­ет­ся
пло­хо: Фун­душ на под…
При­ме­ча­ние. Палео­гра­фи­че­ская осо­бен­ность – напи­са­ние бук­вы «в»
в виде квад­ра­ти­ка.
Ком­мен­та­рий. Гра­мо­та может быть дати­ро­ва­на дву­мя года­ми –
в зави­си­мо­сти от сти­ля лето­ис­чис­ле­ния, кото­рым поль­зо­вал­ся ее
соста­ви­тель. В слу­чае, если исполь­зо­вал­ся сен­тябрь­ский стиль, гра­мо­ту
сле­ду­ет отно­сить к 1481 г., если же стиль был мар­тов­ский, то она была
изда­на годом поз­же. Место­на­хож­де­ние Вар­ва­рин­ской церк­ви имен­но
в г. Слуц­ке под­твер­жда­ет­ся позд­ней­ши­ми доку­мен­та­ми – в част­но­сти,
вклад­ной гра­мо­той в эту цер­ковь кня­зя Семе­на Юрье­ви­ча Слуц­ко­го от
5 фев­ра­ля 1582 г. (Собра­ние древ­них гра­мот и актов горо­дов Мин­ской
губер­нии, пра­во­слав­ных мона­сты­рей, церк­вей и по раз­ным пред­ме­там.
Мн., 1848. № 23. С. 29; уточ­не­ние дати­ров­ки см.: Wolff J. Kniaziowie
litewsko-ruscy. S. 334).

Print Friendly, PDF & Email
  1. Рус­ская исто­ри­че­ская биб­лио­те­ка. – Т. 20. – СПб., 1903., c. 883 []
  2. Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy… — S. 327-333. []
  3. Нацы­я­наль­ны гіста­рыч­ны архіў Бела­русі. Фонд 147. Воп. 2. Спр. 179. Арк. 1. []
  4. Fridelówna, T. Ewangeliarz Ławryszewski. Monografia zabytku / T. Fridelówna. – Wrocław, 1974., s. 66. []
  5. Vilniaus universiteto biblioteka. – F4–A–2105., s. 102–103. []
  6. Пол­ное собра­ние рус­ских лето­пи­сей. – Т. 17: Запад­но­рус­ские лето­пи­си. – СПб., 1907., c. 549 []
  7. Tęgowski, J. Pierwsze pokolenia Giedyminowiczów / J. Tęgowski. – Poznań – Wrocław, 1999. , c. 90 []
  8. Pismo Kazimierza do Olelki z 19 maja 1453 r., wyd. przez M. Hruszewskiego w „Zapysky Naukowoho Towarystwa im. T. Szewczenka”, t. XI, nr 2, (Do pytanja pro prawnoderżawne stanowyszcze kyiwskych knjaziw XV w., s. 4); O. Halecki, DziejeUnii Jagiellońskiej. Kraków 1919, t. I, p. 1, s. 390. []
  9. O. Halecki, dz. cyt., s. 394, 395. []
  10. J. Wolff, Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego. Kraków 1885, s. 19. []
  11. J. Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Kraków 1870, t. V, ks. XII, s. 514-515. []
  12. J. Wolff, Kniaziowie litewsko-ruscy…, s. 329-330; K. Pietkiewicz, Wielkie Księstwo litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka. Poznań 1995, s. 103; A. Mironowicz, Biskupstwo turowsko-pińskie. Białystok 2011, s. 145. []
  13. Akty Otnosjaszcziesja k istorii Zapadnoj Rossii, sobrannyje i izdannyje Archeograficzeskoju Kommissieju. Tom pierwyj (1340-1506). Sanktpeterburg 1846,
    nr 163; Pinskije akty XV-XVI ww., s. 5-6; A.S. Hruszewskij, Oczerk istorii Turowsko-Pińskogo kniażestwa w sostawie Litowsko-Russkago gosudarstwa XIV-XVI w., s. 13. []
  14. Rewizja Puszcz i pieriechodow zwierinnych w Wielkimi Kniażstwie Litowskom s prisowokuplenijem gramot i priwilegii na wchody w puszczy i na ziemli sostawlennaja starostoju mścibogowskim Grigoriem Bogdanowiczem Wołowiczem w 1559 godzie, s pribawlenijem drugoj aktowoj knigi, sodzierżaszczej w siebie priwilegii dannija dworianam i swiaszczennikam pińskogo powieta sostawlennoj w 1554 godu. Wilno 1867, s. 221, 321 (dalej: Rewizja Puszcz…). A. Mironowicz, Biskupstwo turowsko￾pińskie…, s. 145. []
  15. Lietuvos Valstybinis Istorijos Archivas (LVIA), Wileńska Biblioteka Publiczna (WBP), F. 597, op. 2, nr 84, k. 3-6 v.; A. Mironowicz, Biskupstwo turowsko-pińskie, s. 146. []
  16. Rewizja Puszcz… 1488 (s. 216, 282); 1492 (s. 218, 302); 1494 (s. 285); 1495 (s. 63, 76, 79, 104, 111, 114, 121, 218, 246, 251, 262); 1503 (s. 96); J. Wolff: Ród i synowie Gedimina, s. 109; przyp. 1, A. Mironowicz, Biskupstwo turowsko-pińskie, dz. cyt., s. 146. [] []
  17. Rewizja Puszcz… 1496 (s. 95, 128, 217, 290); 1497 (s. 84); 1498 (s. 113); J. Wollf, Ród i synowie Gedimina, dz. cyt., s. 109, przyp. 3. [] []
  18. A.S. Hruszewskij, Oczerk istorii Turowsko-Pinskogo kniażestwa w sostawie Litowsko-Russkago gosudarstwa XIV-XVI w., s. 16-17; A. Mironowicz, Biskupstwo turowsko-pińskie…, przyp. 153, s. 146. [] []
  19. W. Semkowicz, Gasztołd Jan (Iwaszko). PSB, t. VII. Kraków 1948, s. 297-298. []
  20. Сла­вян­ско-мол­дав­ские лето­пи­си 15 – 16 вв. /Ф. Гре­кул. – М.: Нау­ка, 1976 г., с. 26 []
  21. Сла­вян­ско-мол­дав­ские лето­пи­си 15 – 16 вв. /Ф. Гре­кул. – М.: Нау­ка, 1976 г., с. 63 []
  22. Сла­вян­ско-мол­дав­ские лето­пи­си 15 – 16 вв. /Ф. Гре­кул. – М.: Нау­ка, 1976 г.с. 64. []
  23. Сла­вян­ско-мол­дав­ские лето­пи­си 15 – 16 вв. /Ф. Гре­кул. – М.: Нау­ка, 1976 г., с. 69, 70. []
  24. За Я. Тень­говсь­ким, у Вой­то­ви­ча її немає. []
  25. Tęgowski J. Piastowie i Giedyminowicze. Dzieje wzajemnych stosunków w średniowieczu // Średniowiecze polskie i powszechne. — Katowice : Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2011. — T. 3 (7). — S. 85. []
  26. A. Mironowicz, Biskupstwo turowsko-pińskie…, s. 147-148. []
  27. A. Mironowicz, Biskupstwo turowsko-pińskie…,s. 229-236, s. 150. []
  28. A. Mironowicz, Biskupstwo turowsko-pińskie w XI-XVI wieku, Białystok 2011,
    s. 146. Kniaź zmarł w 1521 r., a pochowano go w Ławrze Kijowsko-Pieczerskiej. Wolff, Kniaziowie litewsko-ruscy…, s. 157. []
  29. Księżna Anastazja miała młodszą siostrę Juliannę i brata Iwana Jurjewicz Lin￾gweniewicza; J. Wolff, Kniaziowie litewsko-ruscy…, s. 263-265. []
  30. BZKW, TN № 14227. []
  31. J.I. Kraszewski, Stańczy￾kowa kronika od roku 1503 do 1508, Wilno 1841, s. 64. []
  32. M. Stryjkowski, Kronika polska, litewska…, t. II, s. 346, 347. []
  33. AGAD, dz. II, sygn. 3284; A. Skiejpan, Kniazi Sluckija. Mińsk 2013, s. 31;
    K. Pietkiewicz, dz. cyt., przyp. 157, s. 99. []
  34. H. Kowalska, J. Wiśniewski, Olelkowicz Jerzy (Jurij Semenowicz), PSB. Wrocław -Warszawa — Kraków — Gdańsk 1978, t. XXIII, s. 742. []
  35. T. Narbutt, Dzieje starożytnego naro￾du litewskiego: Panowania Kazimierza i Alexandra. Wilno 1840, t. VIII, s. 433-435. []
  36. M. Stryjkowski, Kronika polska, litewska…, t. II, s. 362. []
  37. Lietuvos metrika. Knyga Nr. 19 (1535–1537). Uţrašymų knyga 19. Vilnius, 2009. № 37.
    Р. 94–95. []
  38. Фло­ря Б.Н. Иссле­до­ва­ния по исто­рии церк­ви. М., 2007. С. 45. []
  39. Podaję za K. Chodynicki, Theiner, Monumenta, t. II, nr 504, s. 463; tenże, Kościół prawosławny a Rzeczpospolita Polska: zarys historyczny 1370-1632. Warszawa 1934, s. 227. []
  40. A. Jabłonowski, Źródła dziejowe. Polska XVI wieku. Warszawa 1908, t. I., cz. 1, s. 503. []
  41. W. Pociecha, Królowa Bona (1494-1557). Czasy i ludzie Odrodzenia. Poznań 1958, t. III, s. 84, 85. []
  42. H. Kowalska, J. Wiśniewski, Olelkowicz Jerzy (Jurij Semenowicz). PSB, t. XXIII, s. 743. []
  43. Metryka Litewska 12, k. 316-v; Boniecki, Poczet rodów, s. XLII; Urzędnicy
    Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy. Warszawa 2009, t. II — woj. trockie XIV-XVIII wiek. Red. A. Rachuba, nr 275, s. 94-95. []
  44. Władza i prestiż. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI-XVIII
    wieku. Red. J. Urwanowicz, E. Dubas-Urwanowicz. Białystok 2003, s. 553. []
  45. G. Błaszczyk, Radziwiłł Mikołaj H Trąby. PSB. Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk — Łódź 1987,
    t. XXX, s. 319. []
  46. List między księciem Konstantym Ostrogskim, a księżną Anastazją Słucką i synem
    jej Jerzym ks. Słuckim, o pojęcie w stan małżeński księżniczki Aleksandry Słuckiej []
  47. T. Malinowski, A. Przezdziecki, Źródła do dziejów Polskich. Wilno 1844, t. II, s. 425-428, s. 271-272. []
  48. Z. Wojtkowiak, Ostrogski Konstan￾ty Iwanowicz, książę. PSB. Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk 1979, t. XXIV, s. 488-489. []
  49. J. Wolff, Kniaziowie litewsko-ruscy…, s. 331. []
  50. S. Zagórska, Halszka z Ostroga. Między faktami a mitami. Warszawa 2006.
    Dramaty o Halszce J.I. Kraszewski, A. Przezdziecki, K. Szujski i T. Wojciechowski; R. Żelewski, Górkowa Elżbieta. PSB. Wrocław — Kraków — Warszawa 1959-1960, t. VIII, s. 424-426; []
  51. M. Stryjkowski, Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi Kijowskiej, Moskiewskiej, Siewierskiej, Wołyńskiej, Podolskiej. Warszawa 1980, t. II, s. 411. []
  52. W. Kojałowicz, Herbarz rycerstwa W. X. Litewskie￾go tak zwany compendium czyli o klejnotach albo herbach. Kraków 1897, s. 14. []
  53. H. Lulewicz, Gniewów o unię ciąg dalszy, stosunki polsko-litewskie w latach 1569-1588. Warszawa 2002 r., s. 57 []
  54. K. Chodynicki, Kościół prawosławny a Rzeczpospolita Polska…, przyp. 5,s. 227. []
  55. Por. A. Mironowicz, Rękopisy supraskie w zbiorach krajowych i obcych. Białystok 2014; tenże, O początkach mona￾steru supraskiego i jego fundatorach. Supraśl 2013. []
  56. I.A. Caligarii, Monumenta Poloniae Vaticana. Epistolas et Acta 1578-1581. Kraków 1915, t. IV, nr 46, s. 65. []
  57. A. Mironowicz, Kościół prawosławny w dziejach dawnej Rzeczypospolitej. Białystok 2001, s. 55, 56. []
  58. K. Chodynicki, Kościół prawosławny a Rzeczpospolita Polska…, s. 228-229. []
  59. Słownik Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa 1883,
    t. IV, s. 631. []
  60. M. Chachaj, Zagraniczna peregrynacja Radziwiłłów. Lublin 1995, s. 101. []
  61. W. Zielecka-Mikołajczyk, Prawosławni i unici w Rzeczypospolitej XVI-XVIII wieku wobec życia i śmierci w świetle testamentów. Warszawa 2012, s. 215. []
  62. M. Baliński, T. Lipiński, Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym opisana przez M. Balińskiego, Warszawa 1846, t. III, s. 670-671; testament Jerzego II Olelkowicza w AGAD, dz. XXIII, t. 116, pl. 1., s. 53-65; A. Skiepjan, Kniazi Sluckija…, s. 212-218. []
  63. Więcej o Supraślu i jego powiązaniach ze Słuckiem w XVI w. zob. A. Mironowicz,
    Supraśl jako ośrodek kulturalno-religijny w XVI wieku. Leimen 1984. []
  64. W. Zielecka-Mikołajczyk, dz. cyt., s. 297. []
  65. Alberto Bolognetti, nuncjusz apostolski w Rzeczypospolitej w latach 1581-1585. L. Boratyński, Studya nad nuncjaturą polską Bolognettiego (1581-1585). Kraków 1906. []
  66. Testament Barbary Kiszczanki z 12 IV 1596 r., Nacjonalny Istoriczeski Archiv Bielarusi,fond. 1741, op. 1, d. 63, s. 342-345; (fragmenty testamentu w książce T. Lewiszko, Swiataja prawiednaja Sofija, kniahinia Sluckaja. Żiznieopisanije. Minsk 2012, s. 7-9); o Barbarze Chodkiewiczowej-matce Barbary i jej samej zob. J.Zawadzki, Siedziby Kiszków i Radziwiłłów na Białorusi w XVI-XVIII wieku. Warszawa 2002, s. 16-17. []
  67. Archiwum Narodowe w Krakowie. Zbiór Rusieckich 50. []
  68. Archiwum Narodowe w Krakowie. Zbiór Rusieckich 50., s. 7–8 []
  69. Archiwum Narodowe w Krakowie. Zbiór Rusieckich 50., s. 83–84, 117–120. []
  70. Archiwum Narodowe w Krakowie. Zbiór Rusieckich 50., s. 43–46. []
  71. Wolf, J. Kniaziowie litewsko-ruscy od końca XIV wieku / J. Wolf. – W-wa, 1896., s. 334. []
  72. Гру­шев­ский, М. Исто­рия Укра­и­ны-Руси / М. Гру­шев­ский. – Т. 7: Казац­кие вре­ме­на – до года 1625. – Киев, 1913. , c. 269. []
  73. Гру­шев­ский, М. Исто­рия Укра­и­ны-Руси / М. Гру­шев­ский. – Т. 7: Казац­кие вре­ме­на – до года 1625. – Киев, 1913. , c. 220–221. []
  74. Archiwum Narodowe w Krakowie. Zbiór Rusieckich 50., s. 53–56 []
  75. Archiwum Narodowe w Krakowie. Zbiór Rusieckich 50.,s. 73–76 []
  76. Archiwum Narodowe w Krakowie. Zbiór Rusieckich 50., s. 49–52 []
  77. Archiwum Narodowe w Krakowie. Zbiór Rusieckich 50., s. 77–80 []
  78. A. Skiepjan, Kniazi Sluckija…, s. 120-135. []
  79. M. Liedke, Od prawosławia do katolicyzmu, s. 97. []
  80. Podaję za J. Krajcar, S. Rostowski, Lituanicarum Societatis Jesu Historiarum libri decem. Parisiis — Bruxellis 1877, s.113; J. Krajcar, The last princes of Słuck and the West, [in:] “The Journal of Byelorussian Studies”. London 1975, przyp. 51, s. 277. []
  81. M. Kałamajska-Saeed, Portrety książąt Olelkowiczów…, s. 30. []
  82. H. Barycz, Kraków 1930, s. 101-102 []
  83. J. Łukaszewicz, Dzieje kościołów wyznania helweckiego w Litwie. Poznań 1842, t. I, przyp. 3, s. 159-160. []
  84. J.Z. Łoziński, Grobowe kaplice kopułowe w Polsce 1520-1620. Warszawa 1973, s. 172-177, por. Z. Wojtasik, Sztukaterie kaplicy Olelkowiczów-Słuckich w katedrze lubelskiej, [w:] Studia nad sztuką renesansu i baroku. Red. A. Maślański.
    Lublin 1989, t. I., s. 197-221. []
  85. Zob. A. Skiepjan, Kniazi Słuckija…, s. 132-135. []
  86. R. Aftanazy, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 2 : Woje￾wództwo brzesko-litewskie, nowogródzkie. Wrocław 1992, s. 346. []
  87. Pełny tytuł inwentarza brzmi: Inwentarz maiętności Sawicz starodawny roku ty￾siąc pięćset osmdziesiat siódmego m[iesią]ca octobra piętnastego dnia przy prawie zastawnym od Jana Symeona Juryewicza Olelkowicza X[ię]cia Słuckiego w summie 2000 kop groszy litt[ewsk]ich Walentemu Telszewskiemu wydanym, [w:] M. Kałamajska-Saaed, Portrety i zabytki książąt Olelkowiczów w Słucku. Inwentaryzacja Józefa Smo￾lińskiego z 1904 r. Warszawa 1996, aneks nr 2, s. 73-95. []
  88. W. Dobrowolska, Chodkiewiczowa Zofia z Mieleckich (z Mielca). PSB. Kraków
    1937, t. III, s. 371-372. []
  89. B. Paprocki, Herby rycerstwa polskiego. Kraków 1858, s. 828. []
  90. H. Kowalska, J. Wiśniewski Olelkowicz Jerzy (Jurij Juriewicz). PSB, t. XXIII,
    Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk 1978, s. 744-745. Por. zapis w metryce Akademii. P. Czaplewski, Polacy na studyach w Ingolsztacie. Poznań 1914, s. 25. []
  91. Czaplewski, Polacy na studiach…, s. 10. []
  92. Tamże, s. 10-11. []
  93. AGAD, AR, dz. IV, t. 14, nr 170. Janusz Radziwiłł do Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła Sierotki, 1598 Wilno); H. Wisner, Stań się! Z dziejów tworzenia się Litwy, „Lithuania, Ogólnopolski Klub Miłośników Litwy”. Warszawa 1994, nr 4(13), s. 41. []
  94. T. Wotschke, Polnische Studenten in Altdorf. Breslau 1928, s. 217. []
  95. Autorem tekstu był również Gregorio de Valencia, a publikacja jest pt. Disputa￾tio theologica de vera et falsa differentia veteris et nouae legis: contra fundamentum Lutheranae doctrinae à Calvino etiam receptum, et à Melanchthone, Kemnicio, Heer￾brando, et aliis passim sectariis repetitum, quo vanissimè ponitur, promissiones eu￾angelicas, non sicut promissiones […], dedykacja zaś księciu Aleksandrowi Słuckie￾mu brzmi: Illustrissimo Principi, domino domino Alexandro, Duci Slucensi, et Cope￾liensi (tekst opublikowano w 1580 r. na Uniwersytecie Ingolsztadt). []
  96. H. Barycz, Z zaścianka na Parnas. Drogi kulturalnego rozwoju Jana Kocha￾nowskiego i jego rodu. Kraków 1981, s. 53. []
  97. Polacy na studyach w Ingolsztacie. Poznań 1914, s. 29. []
  98. Aristoteles, Ethicorum Nicomachiorum libri decem ex Dion. Lambini interpretatione Graeco-Latini, ed. Theodor Zwingeri, Bazylea 1582. []
  99. Z. Pietrzyk, W kręgu Strasburga. Z peregrynacji młodzieży z Rzeczypospolitej polsko-litewskiej w latach 1538-1621. Kraków 1997, s. 135-136. []
  100. A. Prochaska, Archiwum domu Sapiehów. 1575-1606. Lwów 1892, t. I, s. 24, 29, 31-32, 62-63. []
  101. Tamże, W Końskiej woli w marcu 1588. Andrzej Tęczyński woj. Krak. do ks. Aleksandra Słuckiego, nr 40, s. 29. []
  102. Tamże, W Warszawie w październiku 1590. Jarosz Wołłowicz do ks. Aleksandra Słuckiego, nr 80, s. 62-63. []
  103. Tamże, W Krakowie 7. Kwietnia 1588. J. Bojanowski do ks. Aleksandra Słuc￾kiego; nr 43, s. 31-32. []
  104. Tamże, W Jakubowicach 28. sierpnia 1590. Jan Tenczyński do Aleksandra księcia Słuckiego; nr 79, s. 62. []
  105. H. Barycz, Kraków 1930, s. 96 []
  106. Zob. A. Skiepjan, Kniazi Słuckija…, s. 147. []
  107. List J. Bychowca do K. Radziwiłła 1.05.1586 r. pisany w Słucku. AGAD, dz. V, sygn. 1759, s. 17; A. Skiepjan, Kniazi Sluckija…, s. 154. []